Ένα από τα πιο κρίσιμα και διφορούμενα ζητήματα που απασχόλησε, απασχολεί και θα συνεχίζει να απασχολεί ανά τους αιώνες το ανθρώπινο είδος είναι αυτό της Θρησκείας. Ανεξάρτητα από την καταγωγή, τις οικονομικές καταβολές, τις σεξουαλικές προτιμήσεις, το χρώμα του δέρματος κ.α., μεγάλος είναι ο αριθμός των ατόμων που πιστεύουν, συζητούν, αμφισβητούν, θεοποιούν ή ακόμη και απορρίπτουν κάποιο ή κάποια είδη Θρησκείας. Θεωρούν τους εαυτούς τους πιστούς, αγνωστικιστές, υπαρξιστές, μηδενιστές, άθεους. Σε κάθε περίπτωση, όμως, όλοι μας, δίχως υπερβολή, θα έχουμε περάσει από μια σειρά σκέψεων ως προς το τί, εν τέλει, αποκομούμε από τη Θρησκεία, τί αναζητούμε από αυτή και τί βρίσκουμε, εάν η λύση είναι μπροστά μας και δεν χρήζουμε την ύπαρξη των θείων για την πολυπόθητη κατάκτηση της παραδισένιας ψυχικής ηρεμίας και γαλήνης… Στο παρόν άρθρο, ωστόσο, δε θα σταθούμε σε αυτά. Αλλάζοντας λίγο το ύφος του κειμένου και εμμένοντας στα εδάφη της Ψυχολογίας, και πιο συγκεκριμένα της Ψυχανάλυσης, το κύριο ερώτημα στο οποίο θα επιδιωχθεί να δοθεί απάντηση είναι αν “Υπάρχει σχέση μεταξύ Θρησκείας και Ψυχανάλυσης;”

Η αναζήτησης της πιθανής αυτής, μάλλον, σχέσης είναι ένα δύσκολο ταξίδι. Γνωρίζουμε, χωρίς ιδιαίτερο ψάξιμο και σκέψη, βιωματικά, πως και η Θρησκεία, αλλά, και η Ψυχανάλυση έχουν ως έναν από τους βασικούς στόχους τους την παροχή βοήθειας σε άτομα που το έχουν ανάγκη. Οι λόγοι, βέβαια, που ο καθένας αναζητά βοήθεια είναι άλλο ζήτημα και διαφέρει από κατάσταση σε κατάσταση. Και οι δύο τους, όμως, φαίνεται και έχουν έναν κοινό προορισμό. Η διαφορά τους έγκειται στο μονοπάτι που διαλέγουν.

Η έννοια της Θρησκείας επί της ουσίας κάνει αναφορά για τη λύτρωση της ψυχής των ανθρώπων μέχρι ότου περάσουν στο επόμενο, ανώτερο στάδιο, στη μεταθανάτιο ζωή, όπου όλα είναι γαλήνια και αγαθά κοντά στο πλευρό του Θεού. Η Θρησκεία ως άποψη και συμπεριφορά προσπαθεί να φέρει τους ανθρώπους κοντά στον εκάστοτε Θεό, να τους υποδείξει τον κατάλληλο τρόπο ζωής και σταδιακά να τους ανορθώσει στην μακάρια ζωή μετά τον θάνατο, μακριά από τους επίγειους πειρασμούς και τις αμαρτίες. Από την άλλη πλευρά του μονοπατιού, η Ψυχανάλυση, ως έννοια αλλά και ως επιστήμη ξεχωριστά, επιδιώκει να λυτρώσει τις ψυχές των ανθρώπων από καταστάσεις της ζωής που τις βασανίζουν. Στην περίπτωση αυτή έχουμε να κάνουμε με τη σχέση θεράποντα και θεραπευτή που προσπαθούν από κοινού να επιφέρουν τη λύση του ψυχικού προβλήματος του ασθενή, αναλύοντας το ασυνείδητο κομμάτι του νου, καθοδηγούμενοι από τη λογική. Διαπιστώνουμε, λοιπόν, ότι η σχέση Ψυχανάλυσης και Θρησκείας αν και παρουσιάζεται κοινή από τη μια πλευρά, υπό το πρίσμα του κοινού στόχου λύτρωσης της ψυχής των ατόμων, στην ουσία διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους.

Η Θρησκεία ως κατάσταση και τρόπος σκέψης, ανεξάρτητα από το αν μιλάμε για τον Χριστιανισμό ή τον Βουδισμό, αναφέρεται στην συναισθηματική προσέγγιση των πραγμάτων, καθώς μιλάμε για υπερφυσικά, θεϊκά όντα και στην βαθιά πίστη και αφοσίωση σε αυτά, που βοηθούν και προετοιμάζουν τους ανθρώπους γι’ αυτό που αποκαλούμε το στάδιο πριν τον ανώτερο βίο. Αποσκοπεί στο να γαληνέψει την ψυχήν και να καλλιεργήσει το αίσθημα της ανακούφισης, της λύτρωσης και, τελικά, της ηρεμίας της ψυχής, αφού ο Θεός είναι παντοτινός, πανταχού παρόν και πανάγαθος. Αντίθετα, στην περίπτωση της Ψυχανάλυσης, η αντιμετώπιση των προβλημάτων γίνεται με την υποστήριξη της λογική. Αναλύοντας το ασυνείδητο κομμάτι του νου και όσων κρύβονται βαθιά σ’ αυτό, ο ασθενής αναβιώνοντας μνήμες και καταστάσεις του παρελθόντος και όντας σε διαρκή διάλογο με τον ψυχοθεραπευτή του, αναζητά τη λύση του προβλήματος που φθείρει την ψυχή του, οδηγώντας τον, τελικά, στην επιθυμητή ψυχική ηρεμία.

Παρατηρείται, λοιπόν, πως η βασικότερη διαφορά τους έγκειται στο γεγονός ότι πλαισιώνουν την αντιμετώπιση του ψυχικού ζητήματος/προβλήματος από ξεχωριστές σκοπιές. η Θρησκεία με το συναίσθημα και η Ψυχανάλυση με την επίκληση στη λογική. Βέβαια, αξίζει να προστεθεί ως πληροφορία πως η Θρησκεία, πέρα από την ανύψωση της ψυχής και την ελάφρυνσή της από βάσανα, αποσκοπεί και στην επίτευξη άλλων στόχων, γεγονός που διευρύνει και την ουσία της. Επί παραδείγματι, γίνεται λόγος για την καλλιέργεια του αισθήματος αλληλεγγύης και αγάπης προς τον πλησίον.

Βέβαια, υπάρχουν και επιστήμονες του κλάδου της Ψυχιατρικής, της Ψυχανάλυσης και της Ψυχολογίας γενικότερα που, αν θέλετε, διακριτικά απορρίπτουν τη σημασία της θρησκείας και την ύπαρξη του Θεού. Αναφερόμενος ο Φρόιντ στη θεωρία του περί ασυνείδητου, ονείρων και συμβολισμών και παραθέτοντας την άποψή του για την Θρησκεία στο βιβλίο του «Το μέλλον μιας αυταπάτης», ουσιαστικά υποστηρίζει ότι η Θρησκεία έχει τις ρίζες της στην αδυναμία του ανθρώπου να αντιμετωπίζει τις εξωτερικές δυνάμεις της φύσης, τα ένστικτα του αλλά και τις ίδιες τις αδυναμίες του. Η Θρησκεία είναι μια επανάληψη των παιδικών εμπειριών, καθώς ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τους φόβους του με τον ίδιο τρόπο όπως όταν ήταν παιδί, προσκολλημένος σε έναν παντοδύναμο πατέρα. Ακόμη, στην εισαγωγή του βιβλίου του «Ψυχολογία και Θρησκεία» ο Γιουνγκ, ξεκαθαρίζοντας ότι οι επιστημονικές του θεωρίες βασίζονται στην παρατήρηση φαινομένων, γι’ αυτό και άλλωστε ονομάζεται «φαινομενολογική», θεωρεί πως ο πυρήνας της θρησκευτικής εμπειρίας παρατηρείται στην υποταγή σε δυνάμεις που βρίσκονται εκτός της λογικής μας.

Ενώ οι θεολόγοι μιλούν για τον «Θεό», ο Γιουνγκ μιλά για το συλλογικό ασυνείδητο, μια δύναμη που ξεφεύγει από τον έλεγχό μας και είναι κοινή σε όλους τους ανθρώπους. Ωστόσο, στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι γενικότερα από τη φύση του ο Γιουνγκ ήταν αρκετά αινιγματικός και μυστηριώδης και ότι οι θεωρίες του δεν ήταν εύκολα κατανοητές. Τέλος, ο Αμερικανός ψυχοθεραπευτής Γιάλομ, αν και κατά της θρησκείας, ασχολήθηκε με το βαθύ νόημα της ζωής, τον φόβο του θανάτου και το ανεξέλεγκτο άγχος. Υποστηρίζει ότι η θρησκεία υπόσχεται πράγματα και καταστάσεις βασιζόμενη σε αυτούς τους φόβους που καταβάλλουν τους ανθρώπους, πως ξεπροβάλλει σαν θεμελιώδης προσπάθεια του ανθρώπινου γένους να καθησυχάσει το υπαρξιακό άγχος. Επιπροσθέτως, τονίζει την ανάγκη των ανθρώπων να αποδεχτούν την όποια παρούσα κατάσταση, ελπίζοντας να καταφέρουν να ζήσουμε μια, στο τέλος της ημέρας, όμορφη ζωή. Σκοπός του είναι να διαλευκάνει την ψυχή του ανθρώπου μέσω της ψυχανάλυσης, μακριά από μύθους και αλληγορίες.

Έχοντας παραθέσει απόψεις λαμπρών ανθρώπων του χώρου της Ψυχολογίας και της Ψυχιατρικής και, παράλληλα, διατυπώσει τον κύριο στόχο της Θρησκείας, μπορούμε εύκολα να αναρωτηθούμε, πλέον, για την ύπαρξη ή όχι αυτής της σχέσης. Γίνεται αμέσως αντιληπτό πως και οι δύο περιπτώσεις αναφοράς αποσκοπούν στη λύτρωση της ψυχής. Ωστόσο, τί άλλο συνδέει άραγε αυτές τις έννοιες μεταξύ τους; Η απάντηση είναι μία. Απολύτως τίποτα. Η Θρησκεία μέσα από κανόνες και τελετουργίες προσπαθεί να περάσει ως αγχολυτικό στις ψυχές των ανθρώπων, καθησυχασμένοι ότι ο Θεός θα φροντίσει γι’ αυτούς και πως όλα τα επίγεια βάσανα έρχονται ως εμπόδια στη ζωή για να μας προετοιμάσουν για τον τελικό σκοπό, τη μακάρια ζωή. Στην ουσία δεν λύνει το πρόβλημα αλλά το καθυστερεί. Αντίθετα, η Ψυχανάλυση επιδιώκει να βελτιώσει την ψυχική κατάσταση του ατόμου στην τώρα ζωή του, αδιαφορώντας για το μετά, τη «μετά-θανάτιο». Εκλογικεύει τις καταστάσεις, αναζητά την αλήθεια μέσα από τον ίδιο το άτομο-ασθενή και προσπαθεί να τον ανακουφίσει από το άγχος.

Και οι δύο αντιμετωπίζουν τις καταστάσεις από διαφορετική οπτική γωνία. Έχουν μία σχέση έντονη, αλλά, συνάμα και τόσο διαφορετική. Ο Γιάλομ υποστηρίζει πολύ εύστοχα ότι η υπαρξιακή ψυχοθεραπεία και η θρησκευτική παρηγοριά κατά μια έννοια είναι «ξαδέρφια», έχουν κοινούς προγόνους και τις ίδιες μέριμνες, μοιράζονται μια κοινή αποστολή, διακονούν δηλαδή την απόγνωση που είναι εγγενής στην ανθρώπινη μοίρα. Ταυτόχρονα, κατά την άποψη του Γιουνγκ, «το γεγονός ότι μπορούν να μας χειραγωγούν οι υπαγορεύσεις του ασυνείδητου, αποτελεί θρησκευτικό φαινόμενο». Ανεξάρτητα από τα παραπάνω, είναι σαφές πως οι απόψεις ποικίλουν πάνω σε αυτό το ευαίσθητο θέμα. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η λύση βρίσκεται μέσα μας.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Irvin D. Y. (2003). Θρησκεία και Ψυχιατρική. Αθήνα : Εκδόσεις Άγρα
• Fromm E. (1974) Ψυχανάλυση και θρησκεία. Αθήνα: Εκδόσεις Μπουκουμάνης
• Jung C. G. (2007) Ψυχολογία και θρησκεία (μτφ. Κ. Καλογερόπουλος). Αθήνα:
Ιάμβλιχος
• Freud S. (2011) Το μέλλον μιας αυταπάτης (μτφ. Ν. Μυλωνά). Αθήνα: Νίκας / Ελληνική
Παιδεία Α.Ε.
• http://psychologein.dagorastos.net/2009/03/07/religion/, Αγοραστός Δ. (2009, Μάρτιος
7). Η θρησκευτική πίστη ως αχγολυτικό, Ψυχολογείν