Latest posts by Βασίλης Αναγνώστου (see all)

1816.Βρισκόμαστε στις αρχές του 19ουαιώνα, με την Ευρώπη να προσπαθεί να σταθεί στα πόδια της ένα χρόνο μετάτο τέλος των ναπολεόντειων πολέμων, με τον καταστροφικό συνδυασμό των ελλείψεων σε τρόφιμα και των κατεστραμμένων καλλιεργήσιμων εκτάσεων να οδηγεί τη φτωχότερη πλειοψηφία των λαών της Ευρώπης στα όρια του λιμού. Η φετινή σοδειά λοιπόν είναι μείζονος σημασίας για την επιβίωση των απλών πολιτών άλλα και για τις αποθήκες της αριστοκρατίας, οι οποίες δεν έχουν μείνει ανεπηρέαστες από τη γενικότερη κατάσταση. Δυστυχώς για αυτούς όμως, η συγκομιδή του 1816 όχι μόνο θα είναι χειρότερη, αλλά θα οδηγήσει σε μια από τις χειρότερες κρίσεις επιβίωσης στο δυτικό αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο. Τι προκάλεσε όμως αυτήν την κρίση και πόσο ασφαλής είναι η ανθρωπότητα του σήμερα από κάτι αντίστοιχο;

Ένα μίζερο καλοκαίρι

Το 1816 έμεινε στην ιστορία ως «το έτος χωρίς καλοκαίρι» με τον τίτλο του έτους να είναι κάθε άλλο παρά ποιητικός. Στη γηραιά ήπειρο, οι μέσες καλοκαιρινές θερμοκρασίες κατέγραψαν πτώσεις έως και 3οC. Στην Αγγλία χιονοπτώσεις παρατηρήθηκαν μέχρι και τον Ιούνιο, ενώ στον Καναδά και στις βορειότερες πολιτείες των ΗΠΑ οικόσιτα και άγρια ζώα πάγωναν ζωντανά.  Όμως το βασικό «θύμα» του ανεξήγητου -για τους ανθρώπους της εποχής- καιρού, ήταν τα εποχικά φυτά και πιο συγκεκριμένα, τα σπαρτά. Το ψυχρό και ιδιαίτερα υγρό καλοκαίρι, κατέστρεψε το μεγαλύτερο μέρος των σοδειών των αγροτών, ενώ όσοι κατάφεραν να θερίσουν -έστω και σε μικρότερες ποσότητες- γινόταν συχνά στόχος από ληστές ή απλούς πεινασμένους συμπολίτες τους.

Η μέση αλλαγή στις θερμοκρασίες του καλοκαιρίου του 1816 στην Ευρώπη (Creative commons, Giorgiogp2)

Οι άνθρωποι της εποχής παρατηρούν ότι κάτι έχει αλλάξει στην καθημερινότητα τους, κάτι που επηρεάζει -και απειλεί- άμεσα τις ζωές τους. Μεγάλο μέρος του πληθυσμού της Νέας Αγγλίας αποφασίζουν να μεταναστεύσουν και κινούμενοι προς τα Δυτικά προς αναζήτηση καλύτερων συνθηκών και πιο εύφορης γης, ιδρύουν τις πολιτείες του Ιλινόις και της Ιντιάνα. Οι άνθρωποι στρέφονται προς τη θρησκεία για απαντήσεις σε κάτι που μοιάζει σαν «τιμωρία από Θεό» και βίαιες ταραχές από εξαθλιωμένους πολίτες λαμβάνουν χώρα σε πολλές Ευρωπαϊκές πόλεις, οι βιαιότερες μετά τη Γαλλική επανάσταση. Τέλος, ο μουντός καιρός και η ξαφνική ελάττωση του φωτός κατά τη διάρκεια της ημέρας επηρεάζει και τις τέχνες, με τους πίνακες της εποχής να απεικονίζουν τοπία με κιτρινωπούς και ζοφερούς ουρανούς, σε αντίθεση με τα έντονα ζωντανά χρώματα των προηγούμενων Ρομαντικών έργων. Τα τοπία αυτά εμπνέουν την Mary Shelly να γράψει το «Φρανκεσταιν», εισάγοντας μια διαχρονική ιστορία τρόμου στην παγκόσμια ποπ κουλτούρα. Τι έχει προκαλέσει λοιπόν όλη αυτήν την παγκόσμια αναταραχή;

«Δυο άνδρες στη θάλασσα», πίνακας του Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ με τη χαρακτηριστική ζοφερότητα της περιόδου, 1817

Ο «εκρηκτικός» ένοχος

Στην πραγματικότητα, ο «υπαίτιος» της κλιματικής ανωμαλίας του 1816 και των συνεπειών αυτής, βρίσκεται στην άλλη πλευρά του πλανήτη και δεν πρόκειται για κάποια παραφυσική αλλά μια πανίσχυρη φυσική δραστηριότητα, μια ηφαιστειακή έκρηξη στη νήσο Sumbawa της σημερινής Ινδονησίας. Τον Απρίλιο του 1815, το ηφαίστειο του όρους Tambora ενεργοποιείται μετά από αιώνες αδράνειας. Στην περίοδο αυτή, ο μαγματικός θάλαμος του ηφαιστείου έχει γεμίσει με μάγμα -υπερθερμασμένο λιωμένο υλικό από τα βάθη του πλανήτη- με την πίεση εντός του θαλάμου να φθάνει έως και 5000 φορές την ατμοσφαιρική και τις θερμοκρασίες να φθάνουν τους 800οC. Στις 5 Απριλίου, το ηφαίστειο του Tambora ξεκινά να σείεται, με τους ήχους από την σταδιακή εκτόνωση του να ακούγονται έως και 1500 χιλιόμετρα μακριά. Το «ξύπνημα» του ηφαιστείου ολοκληρώνεται στις 10 Απριλίου, με την κύρια έκρηξη να ακούγεται έως και 2500 χιλιόμετρα μακριά και ποτάμια λάβας να κατακλύζουν το νησί περιμετρικά του βουνού, καταστρέφοντας τα γύρω χωριά και το δάσος του νησιού. Περίπου 10 Δισεκατομμύρια τόνοι στάχτης και άλλων υλικών απελευθερώνονται στην ατμόσφαιρα, φθάνοντας μέχρι και την στρατόσφαιρα σε ύψος 43 χιλιομέτρων. Τα βαρύτερα τμήματα του υλικού αυτού προσγειώνονται στις γύρω περιοχές, καταστρέφοντας οικισμούς και δάση. Υπολογίζεται ότι από τις άμεσες συνέπειες της έκρηξής, 11.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους ενώ ο αριθμός αυτός θα φτάσει τελικά περίπου στους 80.000, ως αποτέλεσμα του λιμού και των επιδημιών που επέφερε η καταστροφή. Η έκρηξη του όρους Tambora θεωρείται σήμερα ως η ισχυρότερη ηφαιστειακή έκρηξη στην ανθρώπινη ιστορία και ευθύνεται όχι μόνο για την τοπική καταστροφή στον Ινδικό ωκεανό, αλλά και για την κλιματική ανωμαλία του έτους 1816. Δισεκατομμύρια τόνοι λεπτόκοκκης στάχτης λόγω της κινητικότητας στην γήινη ατμόσφαιρα, εξαπλώθηκαν σε όλον τον κόσμο εμποδίζοντας έτσι το φως του ηλίου να φθάσει στην επιφάνεια της γης, οδηγώντας έτσι τον κόσμο σε ένα έτος χωρίς καλοκαίρι, σκοτεινότερο και θλιβερότερο.

Το όρος Tambora και ο κρατήρας του. Κατά την έκρηξη του 1815, η κορυφή του όρους έπεσε στα 2851m από τα 4300 που ήταν πριν (Iwan Setiyawan).

Πόσο σύντομα μπορεί να ξανασυμβεί;

Ηφαιστειακές εκρήξεις ανάλογες αυτής του όρους Tambora υπολογίζεται ότι συμβαίνουν σχεδόν κάθε χιλιετία, όμως ακόμα και μικρότερου μεγέθους εκρήξεις μπορεί να επιφέρουν έναν ηφαιστειακό χειμώνα. Το 1991, η έκρηξη του ηφαιστείου Pinatubo στις Φιλιππίνες, προκάλεσε παγκόσμια πτώση της μέσης θερμοκρασίας κατά 0.5ο C, με την έκρηξη να υπολογίζεται έως και 6 φορές πιο αδύναμη από αυτή του Tambora. Ένας ηφαιστειακός χειμώνας σήμερα, θα μπορούσε να βάλει φρένο στην ξέφρενη άνοδο των θερμοκρασιών λόγω ανθρωπογενούς κλιματικής αλλαγής, άλλα κάτι τέτοιο θα ήταν παροδικό. Δυστυχώς αν και πλέον έχουμε καλύτερη γνώση επι του μηχανισμού λειτουργίας των ηφαιστείων και των επιπτώσεων αυτών στη ζωή στη Γη, δεν έχουμε ακόμα τη δυνατότητα να προβλέψουμε πότε και πού θα γίνει η επόμενη μεγάλη έκρηξη. Και με τα 1500 περίπου ενεργά και δυνητικά ενεργά ηφαίστεια του πλανήτη μας, οι ηφαιστειολόγοι βρίσκονται μονίμως σε επιφυλακή και εργάζονται συνεχώς για την καλύτερη κατανόηση αυτών έτσι ώστε η ανθρωπότητα να είναι όσο το δυνατόν καλύτερα προετοιμασμένη για την επόμενη -αναπόφευκτη- έκρηξη.

About Βασίλης Αναγνώστου

Ονομάζομαι Βασιλής Αναγνώστου και ζώ στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασα γεωλογία στο Α.Π.Θ, μία σχολή που απαιτεί ενασχόληση με το φυσικό περιβάλλον και τις εξορμήσεις στην ύπαιθρο, ασχολίες που αποτελούσαν χόμπι μου ανέκαθεν. Η αγάπη μου για τα ταξίδια -και κυρίως το backpacking- πηγάζει από την ασταμάτητη δίψα μου για γνωριμίες με νέες κουλτούρες και τρόπους ζωής. Πιστεύω ακράδαντα ότι τα ταξίδια ενώνουν τους ανθρώπους και ότι είναι δυνατά ακόμα και με το πολύ χαμηλά μπάτζετ, κάτι που προσπαθώ να ‘’αποδείξω’’ με την καταγραφή των προσωπικών μου περιπετειών στην Ευρώπη και -σύντομα ελπίζω- στον υπόλοιπο κόσμο!