Latest posts by Βασίλης Αναγνώστου (see all)

Seismograph recording the seismic activity of an earthquake.

 

Τι είναι και πώς προκαλούνται οι σεισμοί;

Ένας σεισμός είναι το “γεγονός” που προκύπτει όταν δύο μεγάλα “κομμάτια” (blocks) της επιφάνειας της Γης γλιστράνε ξαφνικά το ένα πάνω στο άλλο. Η επιφάνεια μεταξύ των δυο αυτών block, εκεί δηλαδή που πραγματοποιείται η ολίσθηση, ονομάζεται ρήγμα. Για τους περισσότερους ανθρώπους, τα ρήγματα φέρνουν στο μυαλό εικόνες μεγάλων ανοιγμάτων στην επιφάνεια της Γης, δηλαδή εικόνες που παρομοιάζουν τα σεισμικά ρήγματα με “φαράγγια”. Στην πραγματικότητα όμως, τα ρήγματα είναι απλώς ραγίσματα, μια επιφάνεια αδυναμίας μεταξύ δυο κατά τα άλλα συμπαγών και συνεκτικών block. Κατά τη γένεση ενός σεισμού λοιπόν, κάποια σημεία της επιφάνειας του ρήγματος “σπάζουν” από την υψηλή τάση προκαλώντας τους σεισμούς. Συγκεκριμένα, τα δύο block αριστερά και δεξιά του ρήγματος “σπρώχνουν” το ένα το άλλο ή κινούνται παράλληλα. Έτσι, τμήματα του ρήγματος “πιέζονται” περισσότερο από άλλα, με αποτέλεσμα να φτάνουν σε ένα οριακό σημείο και τελικά να σπάνε, προκαλώντας μια απότομη κίνηση των δύο block που “γεννάει” έναν σεισμό.

Ρήγμα (επώθησης) και blocks

 

Το σημείο όπου το ρήγμα σπάζει και γεννά έναν σεισμό ονομάζεται υπόκεντρο ή εστία, συνήθως όμως για την περιγραφή ενός σεισμού χρησιμοποιούμε το επίκεντρο, το οποίο ουσιαστικά είναι ένα σημείο ακριβώς πάνω από την εστία, στην επιφάνεια της Γης. Ένας κύριος σεισμός ακολουθείται πάντα από μετασεισμούς, δηλαδή μικρότερους σεισμούς που γίνονται στην ίδια περιοχή με τον κύριο σεισμό. Ανάλογα με το μέγεθος του κύριου σεισμού, μετασεισμοί σε μια περιοχή μπορούν να γίνονται για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα και με πολύ μεγάλη ισχύ.

 

Γιατί δημιουργούνται οι σεισμοί και πώς μας “κουνάν”;

Όπως είπαμε παραπάνω, οι σεισμοί είναι ουσιαστικά μια απότομη κίνηση που συμβαίνει στο εσωτερικό της Γης. Γιατί όμως η επιφάνεια της Γης κινείται και πως οι κινήσεις της επηρεάζουν τόσο πολύ τις ζωές μας -ειδικά σε σεισμογενείς περιοχές όπως η Ελλάδα; Για να απαντήσουμε σε αυτά τα ερωτήματα, πρέπει να δούμε πως είναι δομημένο το κομμάτι του πλανήτη μας στο οποίο ζούμε, δηλαδή ο φλοιό της Γης. Ο φλοιός είναι ουσιαστικά το “δέρμα” της Γης, το λεπτότερο στρώμα της που καλύπτει τον μανδύα και τον πυρήνα. Αν και ο φλοιός είναι στερεός και σχετικά συμπαγής, στην πραγματικότητα χωρίζεται σε πολύ μεγάλα κομμάτια που ονομάζονται τεκτονικές πλάκες. Οι πλάκες αυτές “επιπλέουν” πάνω στο πιο ρευστό υλικό του μανδύα και μας δίνουν μια εικόνα ενός τεράστιου πλανητικού παζλ. Στα όρια όπου τα κομμάτια αυτού του παζλ συγκρούονται, συγκεντρώνονται τα περισσότερα ρήγματα της Γης και φυσικά οι περισσότεροι σεισμοί της.

 

Οι κύριες τεκτονικές πλάκες της Γhς (Γεωλογική υπηρεσία ΗΠΑ)

 

Δεν είναι όμως οι κινήσεις των τεκτονικών πλακών που μας δίνουν την τρομακτική αίσθηση ενός σεισμού, άλλα τα σεισμικά κύματα που δημιουργούνται στο σημείο όπου γεννάται ο σεισμός. Τα σεισμικά κύματα λειτουργούν περίπου όπως και οι κυματισμοί του νερού όταν ρίχνουμε ένα βότσαλο στην επιφάνεια του. Τα σεισμικά κύματα λοιπόν ταξιδεύουν στο εσωτερικό της Γης και προκαλούν το τράνταγμα που νιώθουμε κατά τη διάρκεια ενός σεισμού. Για αυτόν ακριβώς το λόγο πολλές φορές μπορεί να αισθανθούμε έναν σεισμό που συνέβη πολλά χιλιόμετρα μακριά από την περιοχή μας. Τέλος, τα σεισμικά κύματα είναι η βασικότερη πληροφορία που έχουν οι επιστήμονες για τη μελέτη ενός σεισμού όταν αυτός συμβεί.

Η δημιουργία σεισμικών κυμάτων στην εστία του σεισμού (Πανεπιστήμιο Waikato, Νέα Ζηλανδία)

 

Η μελέτη των σεισμών

Η επιστήμη που ασχολείται με την μελέτη των σεισμών ονομάζεται Σεισμολογία και αποτελεί κλάδο της Γεωλογίας. Η μελέτη των σεισμών είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς μας δίνει πολύ χρήσιμες πληροφορίες για το πώς λειτουργεί ο πλανήτης μας αλλά και για το πώς μπορούμε να ζήσουμε με ασφάλεια σε περιοχές με μεγάλη σεισμικότητα. Η μελέτη και χαρτογράφηση των ρηγμάτων μιας περιοχής είναι αναγκαία πριν την κατασκευή κτηρίων και τεχνικών έργων, για την ασφάλεια όσων θα ζήσουν και εργαστούν σε αυτά. Έτσι λοιπόν, μετά από αναλυτικές μελέτες, η Ελλάδα έχει χωριστεί σε “ζώνες” ανάλογα με το βαθμό σεισμικής επικινδυνότητας, με σκοπό την αποφυγή υλικών ζημιών και φυσικά ανθρώπινων απωλειών από σεισμούς.

Χάρτης σεισμικής επικινδυνότητας (Τεχνικό επιμελητήριο Ελλάδας)

 

Όπως αναφέραμε προηγουμένως, οι σεισμολόγοι χρησιμοποιούν τα σεισμικά κύματα για να μελετήσουν τους σεισμούς μέσω ειδικών οργάνων που ονομάζονται σεισμογράφοι. Υπεραπλουστευμένα, οι σεισμογράφοι αποτελούνται από μια γραφίδα “κρεμασμένη” από ένα εκκρεμές που έχει ρυθμιστεί έτσι ώστε να ταλαντώνεται κατά τη διάρκεια ενός σεισμού. Με βάση τα σεισμικά κύματα, οι επιστήμονες μπορούν εύκολα να βρουν την εστία του σεισμού, το μέγεθος του και άλλες χρήσιμες πληροφορίες. Για το μέγεθος ενός σεισμού, έχουν επινοηθεί διάφορες κλίμακες μέτρησης, με πιο διάσημη αυτή του Charles Richter. Αν και η κλίμακα Ρίχτερ ακούγεται πολύ συχνά από μέσα ενημέρωσης σε σεισμικά γεγονότα, θεωρείται πλέον ξεπερασμένη και αντ’ αυτής χρησιμοποιούνται πιο σύγχρονες κλίμακες όπως αυτή της σεισμικής ροπής. Όποια κλίμακα και αν χρησιμοποιείται όμως, ο σκοπός παραμένει ο ίδιος: να μετρηθεί το πόσο ισχυρός είναι ένας σεισμός με βάση τα σεισμικά κύματα και τις επιπτώσεις που είχε στο περιβάλλον. Από το μέγεθος ενός σεισμού μπορούμε ακόμα να πάρουμε πολύ χρήσιμα στοιχεία για το ρήγμα που τον προκάλεσε, όπως το μήκος του. Τέλος, πρέπει να αναφέρουμε πως παρ’ όλες τις προσπάθειες που γίνονται για την καλύτερη κατανόηση και μελέτη των σεισμών, οι επιστήμονες δεν μπορούν να προβλέψουν με ακρίβεια την γένεση τους. Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να είμαστε ενημερωμένοι για το πώς να προστατευτούμε από αυτούς και να κατανοήσουμε πως αυτοί λειτουργούν, έτσι ώστε να μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε μια κατάσταση σεισμού με ψυχραιμία και αποτελεσματικότητα.

 

Για περαιτέρω ανάγνωση περί σεισμών:


https://www.earthquakes.gr/loc_eq/ti-kano-se-seismo.asp  (Τι κάνουμε πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από έναν σεισμό)

https://www.quantamagazine.org/artificial-intelligence-takes-on-earthquake-prediction-20190919/ (Η Τεχνητή νοημοσύνη στην μάχη για την σεισμική πρόβλεψη)

https://www.youtube.com/watch?v=RA2-Vc4PIOY  (Η ιστορία της θεωρίας των τεκτονικών πλακών σε animation)

About Βασίλης Αναγνώστου

Ονομάζομαι Βασιλής Αναγνώστου και ζώ στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασα γεωλογία στο Α.Π.Θ, μία σχολή που απαιτεί ενασχόληση με το φυσικό περιβάλλον και τις εξορμήσεις στην ύπαιθρο, ασχολίες που αποτελούσαν χόμπι μου ανέκαθεν. Η αγάπη μου για τα ταξίδια -και κυρίως το backpacking- πηγάζει από την ασταμάτητη δίψα μου για γνωριμίες με νέες κουλτούρες και τρόπους ζωής. Πιστεύω ακράδαντα ότι τα ταξίδια ενώνουν τους ανθρώπους και ότι είναι δυνατά ακόμα και με το πολύ χαμηλά μπάτζετ, κάτι που προσπαθώ να ‘’αποδείξω’’ με την καταγραφή των προσωπικών μου περιπετειών στην Ευρώπη και -σύντομα ελπίζω- στον υπόλοιπο κόσμο!