Δώρα Καρούτα

Φιλελευθερισμός και Αντιβενιζελισμός! Βασιλιάς Κωνσταντίνος και Ελευθέριος Βενιζέλος! Εθνικός Διχασμός, μια έννοια που καθόρισε την πολιτική πορεία και ιστορία της Ελλάδας, όχι μόνο την περίοδο του Μεσοπολέμου, αλλά έως και αυτή του Εμφυλίου.

Μετά την επικράτηση του Ε. Βενιζέλου στο πολιτικό προσκήνιο της χώρας μετά το 1910 και τη νικηφόρα έκβαση των Βαλκανικών πολέμων 1912-1913. Η χρονική αυτή περίοδος που ακολούθησε προμήνυε ακριβώς το τι θα επακολουθούσε. Στην ένωση λ.χ. των Νέων Χωρών με την Παλαιά Ελλάδα, ενυπήρχαν τα σπέρματα της μεταγενέστερης διάσπασης τους σε δύο κράτη, σε αυτό της Θεσσαλονίκης και σε αυτό των Αθηνών. Ο εθνικός διχασμός αποτελεί κατά βάθος αναίρεση των Βαλκανικών Πολέμων, δύο μόλις χρόνια μετά τη λήξη τους.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ουσιαστικά αποτελεί την αφορμή εκδήλωσης της διαμάχης μεταξύ του βασιλιά Κωνσταντίνου και του Ε. Βενιζέλου, σχετικά με την ένταξη της χώρας στον “Μεγάλο Πόλεμο” και στο πλευρό ποιων δυνάμεων. Από τη μια η ενστερνιζόμενη ουδετερότητα του βασιλιά που ισοδυναμούσε με στήριξη στη Γερμανία κι από την άλλη η φανερή πρόσδεση του Βενιζέλου στις δυνάμεις της Αντάντ. Το 1915 αποτέλεσε το έτος που έμελλε να αποβεί μοιραίο για την τελική ρήξη μεταξύ των δύο ανδρών, έπειτα κι από τις δύο συνεχόμενες παραιτήσεις του Βενιζέλου. Το επόμενο έτος μια ομάδα αξιωματικών δημιούργησε το Κίνημα της Εθνικής Αμύνης, το οποίο εν τέλει εγκατέστησε προσωρινή κυβέρνηση στη Θεσσαλονίκη με επικεφαλής τους Βενιζέλο, Κουντουριώτη και Δαγκλή, οι οποίοι κατόρθωσαν να επιβραδύνουν, όπως φάνηκε μεταγενέστερα, την καταστροφή. Στις 11 Νοεμβρίου η κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κήρυξε τον πόλεμο κατά των Κεντρικών Δυνάμεων και έτσι αναγνωρίστηκε ως νόμιμη κυβέρνηση της Ελλάδας.

Για να περάσουμε, όμως στο κύριο μέρος της παρούσας μελέτης -στα λεγόμενα “Νοεμβριανά” του 1916- στις 18 Νοεμβρίου έλαβε χώρα η απόβαση των συμμαχικών αγημάτων στο Φάληρο, κάτι που προκάλεσε συγκρούσεις με τον ελληνικό στρατό. Ο Βενιζέλος ακολούθησε πολιτική συμπαράταξης με τους συμμάχους ενώ ο βασιλιάς πολιτική ουδετερότητας που ευνοούσε τη Γερμανία και την Αυστροουγγαρία. Λίγο πιο πριν, στις 3 Νοέμβρη οι δυνάμεις της Ανταντ αξίωσαν την παράδοση τεράστιων ποσοτήτων πολεμικού υλικού από την κυβέρνηση των Αθηνών. Παρά την αρχική συμφωνία, το αίτημά τους απορρίφθηκε, με το επιχείρημα πως η απαίτηση αυτή αποτελούσε επέμβαση στα εσωτερικά της χώρας. Η απάντηση δεν άργησε να έρθει!

Ο συμμαχικός στόλος με επικεφαλής τον ναύαρχο Φουρνιές αποβιβάστηκε στις 18 Νοεμβρίου στο Φάληρο. Περίπου 3.000 Γάλλοι και Βρετανοί κατευθύνθηκαν στην Αθήνα, όπου συγκρούστηκαν με τον ελληνικό στρατό και τους επίστρατους ένοπλους. Η πόλη δέχτηκε μαζικά τα πυρά του συμμαχικού στόλου ενώ το ίδιο βράδυ ο Κωνσταντίνος συμφώνησε με τους πρεσβευτές της Ανταντ, παύοντας τον βομβαρδισμό. Ο απολογισμός εκείνης της βραδιάς ήταν δεκάδες νεκροί και τραυματίες κι από τις δύο πλευρές. Οι συμμαχικές δυνάμεις αποσύρθηκαν ενώ οι “βενιζελικοί” δέχτηκαν επιθέσεις από “βασιλικούς”. Στις 25 Νοεμβρίου, η προσωρινή κυβέρνηση της Θεσσαλονίκης κήρυξε με ειδικό διάγγελμα έκπτωτο το βασιλιά. Παράλληλα, ως απάντηση στα γεγονότα της 18ης Νοεμβρίου οι δυνάμεις της Αντάντ επέβαλλαν γενικό αποκλεισμό που παρέλυσε την αγορά.

Στις αρχές Ιουνίου 1917, το θέμα της θεσσαλικής σοδειάς όξυνε τα πράγματα και η Θεσσαλονίκη κατέστη απαραίτητη στο κράτος των Αθηνών. Ο Ζονάρ Κάρολος -πληρεξούσιος των Αγγλογάλλων- μετέβη στην Αθήνα στις 10 του ίδιου μήνα. Λίγες ημέρες αργότερα ο Κωνσταντίνος εγκατέλειψε την Ελλάδα και ο Βενιζέλος, με τη βοήθεια των Γάλλων, μπήκε στην Αθήνα, σα κατακτητής -έτσι τουλάχιστον τον υποδέχτηκαν οι Αθηναίοι- αναλαμβάνοντας την πρωθυπουργία της ενωμένης πια Ελλάδας. Δρώντας με μετριοπάθεια ξανά έχρισε τον γιο του Κωνσταντίνου, Αλέξανδρο βασιλιά, με σκοπό να αποκτήσει νομιμοποίηση επί του συντηρητικού πληθυσμού.

Η Αντάντ κέρδισε τον πόλεμο του 1918. Ο Κωνσταντίνος και οι υποστηρικτές του έχασαν, άλλοι συλλήφθηκαν, διώχθηκαν ακόμη και εξορίστηκαν. Το αποτέλεσμα ήταν η ριζοσπαστικοποίησή τους και η αναμονή της ανταπόδοσης, που δεν άργησε. Ο Εθνικός Διχασμός λογικά θα έπρεπε να τερματιστεί στις 13 Ιουνίου του 1917, όταν ορκίστηκε η κυβέρνηση της ενωμένης Ελλάδας του Ελευθερίου Βενιζέλου στην Αθήνα. Αντ’ αυτού όμως συνεχίστηκε, με αποτέλεσμα την ήττα του Βενιζέλου στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 και την νίκη του Δ. Γούναρη, γεγονός που αποτέλεσε την αρχή της Μικρασιατικής Καταστροφής.

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν έχει για την Ελλάδα τη σημασία που έχει για τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες, όπου η 11η Νοεμβρίου (1918) εορτάζεται ως εθνική επέτειος. Στην πραγματικότητα, ο πόλεμος αυτός, αν και παγκόσμιος, δεν έχει αυτοτελή αξία για την ελληνική ιστορία. Εντάσσεται ως ένα επεισόδιο στην πολεμική δεκαετία που ξεκινά με τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο και λήγει με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εξάλλου εξαιτίας αυτής ακριβώς της τραγικής κατάληξης υποβαθμίζεται το γεγονός ότι η Ελλάδα ανήκε στους νικητές του πολέμου. Ένας επιπλέον λόγος είναι ο Εθνικός Διχασμός. Η είσοδος στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ ήταν το αποτέλεσμα ενός “εμφυλίου” πολέμου που οδήγησε στη διχοτόμηση της Ελλάδας σε δύο κράτη.

Ο Εθνικός Διχασμός απεικόνιζε τη σύγκρουση των δύο αντιπάλων του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Η ιδεολογική, πολιτική αλλά και πολεμική σύγκρουση στην Ευρώπη μεταφέρθηκε στο εσωτερικό της Ελλάδας. Ο Βενιζέλος με τις Δυνάμεις της Αντάντ, ο Κωνσταντίνος με τις Κεντρικές Δυνάμεις. “Νέες Χώρες” εναντίον “Παλαιάς Ελλάδας”. Για τη χώρα εξάλλου ο πόλεμος είχε βαλκανικά χαρακτηριστικά και συνδεόταν με τη Μεγάλη Ιδέα της. Το γεγονός ότι για ακόμη μια φορά επρόκειτο για ανάφλεξη της “βαλκανικής πυριτιδαποθήκης” έκανε πολλούς ιστορικούς του περασμένου αιώνα να θεωρούν τον “Μεγάλο Πόλεμο” ως τον Γ΄ Βαλκανικό. Στην πραγματικότητα, είμαστε σε θέση πλέον να γνωρίζουμε, με βάση νέες προσεγγίσεις, -απότοκο της γενικότερης τάσης αναθεώρησης των όσων θεωρούνταν ως θέσφατα στην Ιστορία- πως πυριτιδαποθήκη ήταν η Ευρώπη και τα Βαλκάνια απλά το φιτίλι.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1) Α. Κοτζιάς, Φοβερά Ντοκουμέντα- Εθνικός Διχασμός

2) Σ. Μαρκέτος, Τα Νοεμβριανά του 1916

3) Γ. Μαυρογορδάτος, Ο Εθνικός Διχασμός

About Δώρα Καρούτα

Φοιτήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Προσωπικά ενδιαφέροντα-ενασχολήσεις αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και καταγραφές, αρθρογράφος στην τοπική εφημερίδα "Πεντάλοφος" του Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου Κοζάνης, μέλος διοργανωτικής ομάδας του προαναφερθέντος Συλλόγου όσον αφορά πολιτιστικά δρώμενα Βραβεία:

  • Εκπροσώπηση Δ. Μακεδονίας στο διαγωνισμό σύνταξης σύντομου άρθρου 2016, του Υπ.Παιδείας
  • Βραβείο Συμμετοχής στο λογοτεχνικό διαγωνισμό ποίησης της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ελλάδος, 2019