Δώρα Καρούτα

Οι επιτελέσεις εθνικής ταυτότητας κι συνείδησης αποτελούν κύριο χαρακτηριστικό της δόμησης κι της συνέχειας κάθε έθνους – κράτους. Παρατηρείται ακόμα κι σε μικρότερης εμβέλειας κοινωνική συσπείρωση, όπως λ.χ. η οργάνωση στα πλαίσια κοινότητας. Ο ρόλος κι η σκοπιμότητα των επιτελέσεων αυτών έγκειται στην αποφυγή της λήθης του ιστορικού μας γίγνεσθαι, εν προκειμένω, στα αισθήματα εθνικής περηφάνιας, κι εθνικής ιστορικής συνέχειας.

Έχοντας ως θέσφατο το παραπάνω πλαίσιο είναι εύκολο να διαπιστώσει κανείς τους λόγους για τους οποίους το ελληνικό κράτος επέλεξε ως εθνική επέτειο την 28η Οκτωβρίου κι όχι την 8η/9η Μαΐου 1945. Ένας ακόμη επιπρόσθετος λόγος πέρα από την εθνική και πολιτική σκοπιμότητα της επιλογής της 28ης Οκτωβρίου, είναι πως η έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου για τη χώρα μας και την μεταπολεμική της ιστοριογραφία αποτελεί ένα νικηφόρο κεφάλαιο του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, παρόλο που δεν σφραγίστηκε με επίσημη νίκη, αλλά κατέληξε στην επέμβαση των Γερμανών, εξαιτίας της αδυναμίας των ιταλικών στρατευμάτων να ανταποκριθούν, όπως προσδοκούσε ο Μουσολίνι, στην συνθηκολόγηση και την τριπλή κατοχή από Γερμανία, Ιταλία και Βουλγαρία. Αυτό το οξύμωρο γεγονός έχει επιλεγεί ως ιστορική μνήμη συνέχισης του ελληνικού έθνους της μεταπολεμικής και μετεμφυλιακής περιόδου.

Στην εν λόγω μελέτη, λοιπόν, θα προσπαθήσω να αναλύσω τη σημασία της 8ης Μαΐου, τη σημασία της Απελευθέρωσης για την Ελλάδα και τη διαχείριση της εν συνεχεία από το μετεμφυλιακό κράτος.

Η συνθηκολόγηση της Γερμανίας του Χίτλερ με τους Δυτικούς έλαβε χώρα την 8η Μαΐου 1945, ενώ με τους Σοβιετικούς μία ημέρα μετά. Η ημερομηνία αυτή σήμαινε την αρχή της “Νέας Ευρώπης”, της συνεργασίας παρά την ψυχροπολεμική κατάσταση. Έκτοτε ήταν η ημέρα της Συμμαχικής Νίκης, που αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες εορταστικές εκδηλώσεις ιδιαίτερα στον κομμουνιστικό κόσμο. Εκ των υστέρων βέβαια, τα επόμενα χρόνια σταμάτησε να αποτελεί επίσημη αργία στο δυτικό κόσμο, παρά μόνο στη Γαλλία. Στις υπόλοιπες νικήτριες δυνάμεις οι επίσημες εκδηλώσεις απλά λαμβάνουν ευρύτερες διαστάσεις. Στις ΗΠΑ για παράδειγμα η συγκεκριμένη ημέρα γιορτάζεται ως “Ημέρα των Βρετανών”, με ταυτόχρονη προβολή της θέσης και του ρόλου της Αμερικής. Στην ίδια τη Βρετανία ενώ θα περίμενε κανείς πως η ημέρα αυτή θα αποτελούσε κομβικό σημείο στη βρετανική εθνική αφήγηση, κάτι τέτοιο δεν υφίσταται, καθώς οι εορτασμοί της Απελευθέρωσης φθίνουν. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Ένωση μάλιστα (ΕΟΚ τότε) είχε καθιερώσει το μεταπολεμικό διάστημα την 9 Μαΐου ως ημέρα διακήρυξης της Ευρώπης.

Όσον αφορά τη σημασία της Απελευθέρωσης για την Ελλάδα, αυτό είναι ένα ζήτημα που θα πρέπει να αναζητηθεί την εποχή εκείνη. Αρχικά, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου εορτάστηκε για πρώτη φορά το 1942 στην Πλατεία Συντάγματος από τις οργανώσεις τις ΠΕΑΝ και ΕΠΟΝ, με ταυτόχρονες διαδηλώσεις και σε άλλες πόλεις της χώρας. Το φαινόμενο αυτό, ωστόσο ατόνησε, όπως πολύ εύστοχα επεσήμανε ο Α. Λιάκος, εξαιτίας της αυστηρής αστυνόμευσης των Γερμανών. Σε καμία άλλη χώρα δεν εορτάστηκε και δεν εορτάζεται η έναρξη του πολέμου. Το ότι η Ελλάδα απελευθερώθηκε σχετικά γρήγορα σε σύγκριση με την επίσημη λήξη του πολέμου, αυτό αποτελεί και την κυριότερη αιτιολογία της “παραγκώνισης” της 8ης Μαΐου. Ένας άλλος λόγος είναι η ανάγκη ηθικής αποκατάστασης των Ελλήνων αγωνιστών του Αλβανικού Μετώπου από την κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου. Η 28η Οκτωβρίου μάλιστα είχε ως κύριο στόχο την εθνικοποίηση της μνήμης του πολέμου και της Κατοχής, χωρίς καμία αναφορά στην αναγνώριση της Αντίστασης – κάτι το οποίο θα συμβεί μόνο κατά την πρώτη τετραετία τη κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ το 1980. Η επιλογή αυτή καταδείκνυε την κοινή στάση κι σύμπλευση όλων των πολιτικών τάσεων της εποχής, συμπεριλαμβανομένων του Μεταξά και του Ζαχαριάδη. Ο τελευταίος και εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι ο εμφύλιος πόλεμος και το ψυχροπολεμικό κλίμα που ακολούθησε. Τότε είναι που λησμονήθηκε η μνήμη της Απελευθέρωσης τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης. Η λέξη “Απελευθέρωση” ήταν συνυφασμένη με τον αγώνα επικράτησης της κοινωνικής επανάστασης, της πραγματικής και ουσιώδους νέας τάξης πραγμάτων, της επικράτησης του κομμουνιστικού μοντέλου δόμησης της κοινωνίας. Το αφήγημα αυτό καταρρίφθηκε μαζί με την πτώση του τείχους του Βερολίνου. Από την πλευρά τους όμως, Βρετανία και Αμερική επίσης παρουσίαζαν το ρόλο τους ως προστάτιδων δυνάμεων έναντι του “κόκκινου φασισμού”. Έτσι κατά την μετεμφυλιακή περίοδο το ζήτημα της Αντίστασης, συνεπώς και της Απελευθέρωσης, ως άμεσο απότοκο της πρώτης, αποτελούσε “ταμπού” στο κοινωνικό και ιστορικό γίγνεσθαι της Ελλάδας. Αυτό διαφοροποιήθηκε, όπως, αναφέρθηκε, μόνο κατά τη δεκαετία του 1980.

Με βάση, λοιπόν, τα παραπάνω τεκμαρτά στοιχεία η απάντηση στην ερώτηση “Γιατί η 28η Οκτωβρίου 1940 ως εθνική επέτειος κι όχι η 8η/9η Μαΐου 1945” είναι πως για ακόμα μια φορά στην μακρά ιστορία του ο εθνικισμός επικράτησε. Στην προκειμένη περίπτωση επικράτησε η πολυσήμαντη εθνική συνείδηση. Στοιχείο επίσης σημαντικό και πολυδιάστατο για την ιστορική συνέχεια του έθνους – κράτους.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1) Α. Λιάκος : Πώς στοχάστηκαν το έθνος αυτοί που ήθελαν να αλλάξουν τον κόσμο;

2) Eric Hobsbawm, Terence Ranger : Η επινόηση της παράδοσης

3) Εισήγηση Λ. Φλιτούρη στο Συνέδριο ΕΑΠ (Μορφές Διαχείρισης της Μνήμης και της Ιστορίας, 2020), “Γιατί δεν γιορτάζουμε το τέλος του Πολέμου;”

About Δώρα Καρούτα

Φοιτήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Προσωπικά ενδιαφέροντα-ενασχολήσεις αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και καταγραφές, αρθρογράφος στην τοπική εφημερίδα "Πεντάλοφος" του Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου Κοζάνης, μέλος διοργανωτικής ομάδας του προαναφερθέντος Συλλόγου όσον αφορά πολιτιστικά δρώμενα Βραβεία:

  • Εκπροσώπηση Δ. Μακεδονίας στο διαγωνισμό σύνταξης σύντομου άρθρου 2016, του Υπ.Παιδείας
  • Βραβείο Συμμετοχής στο λογοτεχνικό διαγωνισμό ποίησης της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ελλάδος, 2019