Δώρα Καρούτα

 Προφορική Ιστορία. Πώς μπορεί κανείς άραγε να περιγράψει αυτό το είδος ιστορίας με μία μόνο λέξη; Είναι εφικτό;

 Για να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα είναι αναγκαίο να ειπωθούν ορισμένα στοιχεία για την προφορική ιστορία.

 Κατά τον 19ο αιώνα και έως τα μέσα του 20ου, αυτοί που συγκέντρωσαν, κατέγραψαν και μελέτησαν την προφορική ιστορία ήταν οι λαογράφοι. Με το πέρασμα των χρόνων όμως η προφορική ιστορία απέκτησε τη δική της ξεχωριστή θέση στον -ελληνικό- ακαδημαϊκό χώρο, χρησιμοποιήθηκε κι από άλλες επιστήμες, όπως η ιστορία κι αυτό γιατί οι προφορικές μαρτυρίες αναδείχθηκαν ως πηγή γνώσης. Για να κατανοήσουμε αυτό το θέσφατο θα πρέπει να το συσχετίσουμε με ορισμένες εξελίξεις που σημειώθηκαν στο χώρο της έρευνας με την εισαγωγή της κοινωνικής ανθρωπολογίας στον πανεπιστημιακό χώρο, με τη στροφή της ιστορίας στο κοινωνικό πεδίο, όταν τις προηγούμενες δεκαετίες κυριαρχούσε το πολιτικό- στρατιωτικό πεδίο, στην υποκειμενικότητα και τη βιωματική εμπειρία, με την ώθηση των ερευνητών στη συγκέντρωση των προφορικών μαρτυριών, εξαιτίας της έλλειψης αρχειακών πηγών για την τεκμηρίωση της κοινωνικής ιστορίας και τέλος με το αυξημένο ενδιαφέρον για ζητήματα που αφορούν την ατομική και συλλογική μνήμη, καθώς και τη λειτουργία του παρελθόντος.

 Χάρις στην προφορική ιστορία ανασυντίθεται- μελετάται και εκτιμάται δικαιότερα το παρελθόν, με αποτέλεσμα την αμφισβήτηση των ήδη υπαρχόντων δεδομένων και την αλλαγή του κοινωνικού μηνύματος της ιστορίας εν γένει, η οποία οδεύει έτσι προς τον εκδημοκρατισμό της.

 Η προφορική ιστορία είναι η πρώτη και ταυτόχρονα η τελευταία μορφή ιστορίας. Αυτό το οξύμωρο σχήμα εξηγείται -επαρκώς κατ’ εμέ- αφενός από το γεγονός ότι αυτού του είδους η ιστορία χρησιμοποιείται από επαγγελματίες ιστορικούς ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, π.χ., στη Γαλλία, άρα ήδη είχε καταγράψει “αρκετά χιλιόμετρα” στον αγώνα δρόμου της ιστορικής επιστήμης και αφετέρου από το ότι μέσα από τις προφορικές μαρτυρίες, με εργαλείο τις συνεντεύξεις, ο ιστορικός απέκτησε την ικανότητα να αναθεωρήσει την ιστορία, ακόμα και να μελετήσει, να ερμηνεύσει πτυχές της, οι οποίες είναι άγνωστες.

 Μέσα από τις συνεντεύξεις αποσπώνται σημαντικές πληροφορίες, οι οποίες πρέπει να μελετηθούν και να εξακριβωθούν, ώστε να προσδιορισθούν με ακρίβεια και να αποτελέσουν ιστορική πληροφορία εν τέλει. Σε αυτό το πλαίσιο, σημαντικός είναι ο ρόλος του πληροφορητή στα γεγονότα. Η αφήγηση ζωής είναι ένα υλικό που απαιτεί εξαντλητική διεργασία και επεξεργασία. Βασικός στόχος είναι η “υποκειμενική” καταγραφή της εκάστοτε εποχής. Ωστόσο, για να επιτευχθεί αυτό θα πρέπει να στηθεί ένα κοινωνικό πλαίσιο πριν ξεκινήσει η διαδικασία της συνέντευξης, ώστε να κατανοηθεί ο στόχος της και έπειτα να τεθούν οι ερωτήσεις. Εξαιρετικά σημαντικό είναι να αποφεύγονται οι ερωτήσεις που υποδεικνύουν την αναμενόμενη απάντηση, όπως και οι προσωπικές απόψεις εξ’ αρχής, οι οποίες επίσης μπορούν να “υποκινήσουν” τις απαντήσεις. Απαραίτητα, επίσης, είναι τα βασικά στοιχεία των πληροφορητών.

 Ο χώρος, ο τρόπος και τα μέσα που θα χρησιμοποιηθούν για τη συνέντευξη, αποτελούν συνάρτηση των επιθυμιών του συνεντευξιαζόμενου και του ερευνητή. Πάραυτα, η συνέντευξη δεν είναι διάλογος, ούτε μια απλή συζήτηση. Η ουσία έγκειται στον πληροφορητή, στη μέθοδο της συνέντευξης και στις πληροφορίες που επιδιώκει να αποκομίσει ο εκάστοτε μελετητής.

 Εξαιρετικά σημαντικό, πέρα από το ζητούμενο της ιστορικής έρευνας, είναι κατά τη γνώμη μου το “δέσιμο” που αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια της έρευνας με τους πληροφορητές. Έτσι επιτυγχάνεται η επαφή με τη ζώσα ιστορία, η οποία “επιλέγει” το ποιος θα την “υπηρετήσει”, ακόμα κι αν αυτό είναι τόσο ουτοπικό, και ο σεβασμός στους ανθρώπους που αποτελούν την Ιστορία.

 Η δική μου απάντηση λοιπόν στο αρχικό ερώτημα είναι πως η Προφορική Ιστορία είναι μαγική. Την υπηρετώ όσο πιο ορθά μπορώ από το 2017. Δεν ξέρω αν τήρησα όλες τις κατευθυντήριες γραμμές, ξέρω όμως πως κατάφερα μαζί με τους υπέροχους κατοίκους του Επταχωρίου Καστοριάς -κι αυτό το χωριό διαμάντι της έρευνας- να πορεύομαι επάξια στον “μαγικό κόσμο” της Προφορικής Ιστορίας. Και τους οφείλω ένα μεγάλο ευχαριστώ.

 Μακάρι κι η δική σας απάντηση για την Προφορική Ιστορία να είναι το ίδιο ενθουσιώδης με τη δική μου κι να την “δούνε κι τα δικά σας μάτια μαγική”!

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1) P.Thompson, Φωνές από το παρελθόν-Προφορική ιστορία

2) Συλλογικό έργο, Μην απαλείφεις ποτέ τα ίχνη, επιμ. Παυλίδη Σ.

3) Πρακτικά Διεθνούς Ημερίδας, Μαρτυρίες σε ηχητικές και κινούμενες αποτυπώσεις ως πηγή της Ιστορίας

About Δώρα Καρούτα

Φοιτήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Προσωπικά ενδιαφέροντα-ενασχολήσεις αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και καταγραφές, αρθρογράφος στην τοπική εφημερίδα "Πεντάλοφος" του Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου Κοζάνης, μέλος διοργανωτικής ομάδας του προαναφερθέντος Συλλόγου όσον αφορά πολιτιστικά δρώμενα Βραβεία:

  • Εκπροσώπηση Δ. Μακεδονίας στο διαγωνισμό σύνταξης σύντομου άρθρου 2016, του Υπ.Παιδείας
  • Βραβείο Συμμετοχής στο λογοτεχνικό διαγωνισμό ποίησης της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ελλάδος, 2019