(εξέταση στο αντιφυματικό ιατρείο του σανατορίου «Σωτηρία»)

 Τους τελευταίους μήνες όλοι ζούμε μια πρωτόγνωρη εμπειρία μετά την εμφάνιση της πανδημίας του κορωνοιού. Σκέψεις και απορίες κατακλύζουν καθημερινά το μυαλό μας. Πολλοί είναι αυτοί που προσπαθούν να συγκρίνουν την πανδημία του κορωνοιού με προηγούμενες πανδημίες προσπαθώντας να αναζητήσουν πιθανές λύσεις μέσα από την ιστορία. Πράγμα μη ορθό και μη εποικοδομητικό. Η ανθρωπότητα αλλάζει μέσα στον χρόνο και μαζί της αλλάζουν οι οικονομικές, κοινωνικές και επιστημονικές συνθήκες που την πλαισιώνουν. Κάθε πρόβλημα είτε αυτό ονομάζεται πανδημία είτε οικονομική κρίση (που φαίνεται να μας χτυπά την πόρτα) χρήζει διαφορετικής αντιμετώπισης. Ένα αντίστοιχο πρόβλημα χρειάστηκε να αντιμετωπίσει το ελληνικό κράτος και η ελληνική κοινωνία με την έναρξη του 20 ου αιώνα. Και το όνομα αυτού: φυματίωση .

 Ο «λευκός λιμός» συνοδεύει το ανθρώπινο είδος εδώ και χιλιάδες χρόνια. Προσβάλει κυρίως τον πνεύμονα και τα κύρια συμπτώματα του είναι ο πυρετός, ο βήχας και η αιμόπτυση. Την περίοδο 1870-1900 αποτελούσε τον σημαντικότερο παράγοντα αρρώστιας και θανάτου στην Ευρώπη καθώς εξόντωνε χιλιάδες ανθρώπους και μάλιστα νεαρής ηλικίας. Τα μεγάλα ποσοστά θνησιμότητας οδήγησαν στην μυθοποίηση της ασθένειας και στην επικράτηση της αίσθησης του αναπότρεπτου θανάτου σε περίπτωση μόλυνσης. Αυτό είχε πολλές φορές ως αποτέλεσμα τον κοινωνικό στιγματισμό των ασθενών και των οικογενειών τους και την απομόνωσή τους από την υπόλοιπη κοινωνία.

 Στην Ελλάδα το επιδημικό κύμα της φυματίωσης παρουσιάζει την αιχμή του την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα καθώς ο αριθμός των καταγεγραμμένων θανάτων αυξάνεται την περίοδο 1900-1904 κατά 60% περισσότερο από την περίοδο 1890-1894. Το μεγαλύτερο ποσοστό των θυμάτων εντοπίζεται στα μεγάλα αστικά κέντρα της εποχής όπου η θνησιμότητα είναι 1,5 με 2 φορές υψηλότερη σε σχέση με τις πόλεις της επαρχίας. Η εργατική τάξη πλήττεται σε μεγάλο βαθμό καθώς το εξαντλητικό ωράριο εργασίας σε συνδυασμό με τις συνθήκες που επικρατούσαν σε αυτή, συνέβαλαν στην εξάπλωση της νόσου, πράγμα που αναδεικνύει και τις ταξικές διαστάσεις της ασθένειας.

 Την ίδια χρονική περίοδο, η κρατική μέριμνα στους τομείς υγείας και πρόνοιας σημείωνε μεγάλη καθυστέρηση. Η δημόσια υγεία θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε πως δεν ήταν προτεραιότητα για το ελληνικό κράτος. Μέσα σε αυτή την «νεκροφάνεια» της δημόσιας υγείας στην Ελλάδα η ορθή αντιμετώπιση της φυματίωσης ήταν ένα πολύ δύσκολο ζήτημα. Μέχρι το τέλος του 1919, όπου το θεραπευτήριο «Σωτηρία» περιέρχεται στο κράτος, δεν υπήρχε ούτε ένα κρατικό σανατόριο. Η μόνη λύση για όσους έπασχαν από φυματίωση, πριν δημιουργηθούν τα Σανατόρια στην Ελλάδα, ήταν τα γενικά νοσοκομεία και τα διάφορα ασυλικής μορφής ιδρύματα. Οι έχοντες οικονομική δυνατότητα μπορούσαν να καταφύγουν βέβαια σε σανατόρια του εξωτερικού.

 Η κατάσταση άρχισε να αλλάζει μετά το 1920, όταν το κράτος άρχισε να δραστηριοποιείται πιο εντατικά κατά της φυματίωσης, με την ίδρυση κρατικών σανατορίων και αντιφθισικών ιατρείων και με την χρηματοδότηση ιδρυμάτων που είχαν δημιουργηθεί από φιλανθρωπικούς φορείς, όπως ο Ερυθρός Σταυρός.

 Η πτωτική πορεία της ασθένειας θα αρχίσει περίπου το 1946, από την στιγμή που τα περισσότερα αντιφυματικά φάρμακα βρίσκουν κλινική εφαρμογή και θέτουν οριστικά τέλος στον μύθο του αναπόφευκτου ‘’λευκού θανάτου’’.

 Βεβαίως το θέμα της φυματίωσης δεν μπορεί να αναλυθεί μέσα σ’ένα άρθρο. Οι κοινωνικές προεκτάσεις της ασθένειας είναι μεγάλες γι’αυτό θα αναφερθούμε σε αυτές σε κάποιο επόμενο άρθρο.

 Κλείνοντας σας παραθέτω ένα απόσπασμα από το έργο Nicholas Nickleby του Charles Dickens, στο οποίο η φυματίωση περιγράφεται με τα εξής λόγια:

«… είναι μια αρρώστια στην οποία ο θάνατος και η ζωή είναι τόσο παράξενα αναμεμειγμένα που ο θάνατος αφαιρεί τη λάμψη και το χρώμα από τη ζωή και η ζωή παίρνει την άγρια και μακάβρια μορφή το θανάτου. Είναι μια αρρώστια την οποία η ιατρική ποτέ δεν θεράπευσε, ο πλούτος ποτέ δεν απέτρεψε και η φτώχεια δεν μπόρεσε να αποφύγει…».

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

▪ Πατρίκιος Β., Η πορεία της φθίσεως εν Ελλάδι από του 1890-1905, Αθήνα 1906

▪ Βλαστός Φώτιος Δ., Η αντιμετώπιση της φυματίωσης στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια του 20 ου αιώνα, διδακτορική διατριβή, Ιωάννινα 2005.

▪ Θεοδώρου Βάσω, <<Οι γιατροί απέναντι στο κοινωνικό ζήτημα- Ο αντιφυματικός αγώνας στις αρχές του 20 ου αιώνα (1901- 1926)>>, στο περιοδικό Μνήμων, τ.24( 2002).