Δώρα Καρούτα

Γράφει η Δώρα Καρούτα

Μια ανασκόπηση στην ιστορική πορεία του γυναικείου φύλου κρίνεται απολύτως χρήσιμη και αναγκαία, μιας και οι συζητήσεις περί φεμινιστικού κινήματος τη σημερινή εποχή, τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία και τα ποικίλα δικαιώματά της, έχουν ανακινηθεί εξαιτίας κυρίως των πολιτικών εξελίξεων. Παρά το έτος “τομή”-1952- απόδοσης πολιτικών δικαιωμάτων στις γυναίκες, σε καθεστώς καταστολής και δίωξης, ο δρόμος προς την ισότητα και την “αφύπνιση” της γυναίκας στο ιστορικό και κοινωνικό γίγνεσθαι, ξεκίνησε μετά τη Μεταπολίτευση, στη δεκαετία του 1980.

Για την περιγραφή της προαναφερθείσας πορείας και την κατάδειξη της μεταβολής του ρόλου της γυναίκας στην ύπαιθρο κατά τη διάρκεια της ταραχώδης δεκαετίας του 1940, θα χρησιμοποιήσω το παράδειγμα του Επταχωρίου Καστοριάς, καθώς οι πηγές και οι προφορικές μαρτυρίες για αυτή τη μελέτη προέρχονται από αυτό το υπέροχο χωρίο.

Η γυναίκα στο χωριό αυτό πριν το ξέσπασμα του Ελληνοϊταλικού πολέμου ουσιαστικά ήταν γεμάτη εργασίες καθημερινά, δίχως ελεύθερο χρόνο. Εκτός από το νοικοκυριό και τις οικογενειακές της υποχρεώσεις , ασχολούνταν με τις αγροτικές και κτηνοτροφικές εργασίες. Χωρίς ιδιαίτερα δικαιώματα και συμμετοχή στις λήψεις αποφάσεων, διοργάνωναν κάθε βράδυ τα λεγόμενα Νυχτέρια”, συγκεντρώσεις , στις οποίες ανάλογα με την εποχή απασχολούνταν με τις εκάστοτε εργασίες, τα προικώα τους και τα προξενιά. Η συμμετοχή τους στην Εκκλησία ήταν δεδομένη, ενώ οι κοινές έξοδοι νεαρών κοριτσιών και αγοριών γινόταν αποκλειστικά στα πανηγύρια του χωριού.

Βέβαια αξίζει να σημειωθεί πως η πλειοψηφία των Επταχωριτισσών είχαν λάβει την υποχρεωτική Δημοτική Εκπαίδευση, έστω και κάποιες τάξεις, πράγμα αξιοπερίεργο για ένα μικρό χωριό της Δυτικής Μακεδονίας της περιόδου αυτής. Η επιλογή συζύγου γινόταν κυρίως μέσω των προξενιών από τους γονείς. Βέβαια υπήρχε σεβασμός στις προσωπικές επιλογές και δη σε αυτές των γυναικών στο Επταχώρι. Υπάρχουν ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, συζύγων προέδρων ή και κοινοτικών υπαλλήλων, οι οποίες ασκούσαν επιρροή σε αυτούς.

Η έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου βρήκε το Επταχώρι στις επάλξεις, καθώς αποτελούσε την έδρα του αποσπάσματος Πίνδου, με διοικητή τον Κ. Δαβάκη. Συνεπώς, η συμμετοχή των κατοίκων του σε αυτόν ήταν εύλογη. Το αξιοσημείωτο είναι πως οι γυναίκες του χωριού συνέβαλλαν τα μέγιστα, από τη μεταφορά πολεμοφοδίων, ειδών πρώτης ανάγκης στο μέτωπο και τραυματίες. Η ενεργητικότητα και η συμμετοχή τους αυτή συνεχίστηκε τόσο την περίοδο της Αντίστασης, που οργανώθηκε από τον Επταχωρίτη Γ. Γιαννούλη, στέλεχος του ΚΚΕ, όσο και την περίοδο του Εμφυλίου. Αρκετές ήταν εκείνες που ακολούθησαν το δρόμο του βουνού-6 στον αριθμό-, αγωνιζόμενες στις τάξεις του ΔΣΕ στον Γράμμο, ακολουθώντας οικογενειακά τους πρόσωπα.

Ο Εμφύλιος αποτελεί την ιστορική τομή αλλαγής για την Ελλάδα. Μια αλλαγή που εδραιώθηκε σχεδόν σε όλους τους τομείς μετά το 1974. Όσον αφορά το Επταχώρι, τα έτη 1947-1949, οι κάτοικοί του υποχρεώθηκαν σε μετεγκατάσταση στις γειτονικές περιοχές που ελέγχονταν από τον Εθνικό Στρατό, αφού κρίθηκε ως ανταρτοκρατούμενο. Το χρονικό διάστημα αυτό, ο γυναικείος πληθυσμός του Επταχωρίου κλήθηκε να αντιμετωπίσει καταστάσεις πρωτόγνωρες, παρά τoυς αυστηρούς περιορισμούς.

 Η μεταβολή αυτή γίνεται κατανοητή με το παράδειγμα της εργασίας των περισσότερων εξ αυτών στην κατασκευή του δρόμου, από το 1948 και εξής, σε δύο κατευθύνσεις, από Πεντάλοφο προς Επταχώρι και από Πεντάλοφο προς Μόρφη, ένα έργο του Στρατού. Στην εργασία αυτή απασχολούνταν περισσότερες γυναίκες από ότι άντρες, των χωριών του Βοϊου. Ήταν μια δύσκολη και σκληρή δουλειά, η οποία αν και στην αρχή ήταν σχεδόν υποχρεωτική για αυτές, η αμοιβή την έκανε ελκυστική. Το ημερομίσθιό τους ήταν 25 δραχμές. Η συγκεκριμένη επιλογή ήταν κατά κάποιο τρόπο η μόνη, μιας και εξαιτίας του Εμφυλίου οι προηγούμενες εργασίες της κτηνοτροφίας και της γεωργίας είχαν πλέον “εξαφανιστεί”.

Τα συμπεράσματα, λοιπόν, που εξάγονται είναι πως η γυναίκα της υπαίθρου, ενός χωριού όπως το Επταχώρι Καστοριάς, αλλάζει ραγδαία μετά την εμπειρία του αδελφοκτόνου πολέμου. Κουβαλά πλέον μαζί της το θάρρος της γνώμης της, την αποφασιστικότητά της, την παρακαταθήκη της αγωνιστικότητας της και την αρχή της επαγγελματικής της αυτονομίας. Παράλληλα, στο Επταχώρι σημειώθηκε σημαντική έλλειψη ανδρικού πληθυσμού εξαιτίας των περιστάσεων του Εμφυλίου και της μετανάστευσης της δεκαετίας του 1950 προς Αμερική και Αυστραλία, κυρίως.

Οι συνθήκες στη μετεμφυλιακή Ελλάδα ήταν εξίσου δύσκολες με αυτές που επικρατούσαν και την πολεμική περίοδο, κι αυτό γιατί το γυναικείο φύλο κλήθηκε να αντιμετωπίσει την απουσία των ανδρών, κατά το διάστημα 1940-1949, χωρίς να υπολογίζονται οι μετέπειτα διώξεις, φυλακίσεις κι εξορίες.

Η γυναίκα της υπαίθρου κατάφερε με αργά και σταθερά βήματα να γίνει κυρία του εαυτού της” στις συνθήκες και τις καταστάσεις που επικρατούσαν στην ύπαιθρο, χωρίς βέβαια αυτό να αφορά το σύνολο του γυναικείου πληθυσμού του χωριού. Η ορατή μεταστροφή των προηγούμενων δεδομένων επήλθε για ολόκληρη την υπαίθρια και αστική χώρα τη δεκαετία του 1980 με τις σχετικές νομοθεσίες των κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ και την γενικότερη προσπάθεια συγχρονισμού με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις, ιδιαίτερα στο ζήτημα της ισότητας των δύο φύλων. Ένα ζήτημα που θα συνεχίζει να είναι επίκαιρο σε κάθε δεκαετία, με οποιαδήποτε κυβέρνηση. Ένα ζήτημα που “θίγεται” ακόμη και σήμερα, τη νέα δεκαετία του 2020.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1) Η θέση της Ελληνίδας, Ρ. Κακλαμανάκη

2)Η γυναίκα της Αντίστασης, Τ. Βερβενιώτη

3)Η γυναίκα στη μισθωτή εργασία, Σ. Βουτυρά

4) Ένα πρωτοποριακό χωριό, Δ. Τσίγκαλος

5) Το Επταχώρι στις εθνικές επάλξεις, Κ.Γ. Μάνος

About Δώρα Καρούτα

Φοιτήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Προσωπικά ενδιαφέροντα-ενασχολήσεις αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και καταγραφές, αρθρογράφος στην τοπική εφημερίδα "Πεντάλοφος" του Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου Κοζάνης, μέλος διοργανωτικής ομάδας του προαναφερθέντος Συλλόγου όσον αφορά πολιτιστικά δρώμενα Βραβεία:

  • Εκπροσώπηση Δ. Μακεδονίας στο διαγωνισμό σύνταξης σύντομου άρθρου 2016, του Υπ.Παιδείας
  • Βραβείο Συμμετοχής στο λογοτεχνικό διαγωνισμό ποίησης της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ελλάδος, 2019