Με αφορμή την επέτειο της 25ης Μαρτίου που θα γιορταστεί την επόμενη εβδομάδα, θα ήθελα σε αυτό το άρθρο να μιλήσουμε για ένα από τα πιο πολυσυζητημένα και με έντονη ιδεολογική φόρτιση ζητήματα της ιστοριογραφίας μας, τον <<μύθο>> του Κρυφού σχολειού.

Το συγκεκριμένο θέμα έχει πάρει αυτές τις διαστάσεις λόγω της ένταξης του στο γενικότερο και ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα της προσφοράς ή της μη προσφοράς της Ορθόδοξης Εκκλησίας κατά την περίοδο της Οθωμανική Κυριαρχίας. Σύμφωνα λοιπόν με αυτό τον <<μύθο>> κατά τους πρώτους αιώνες μετά την Άλωση οι Οθωμανοί δεν επέτρεπαν την διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων και έτσι αυτοί αναγκάζονταν να μαθαίνουν γράμματα στα κρυφά με την βοήθεια κληρικών. Μεγάλο ρόλο στην διάδοση του ‘’κρυφό σχολειού’’ έχει παίξει ο ομώνυμος πίνακας του Νικόλαου Γύζη, που φιλοτεχνήθηκε το 1886, ένα πραγματικά πανέμορφο έργο.

Αυτή την ιστορία όμως που μάθαμε όλοι μας στα σχολικά μας χρόνια, θα μπορούσαμε να την χαρακτηρίσουμε ίσως ανακριβή. Η πλειονότητα των ιστορικών συμφωνεί πως το ‘’Κρυφό σχολειό’’ αποτελεί ένα μύθευμα που γέννησε η ανάγκη της εθνικής ταυτότητας και ενίσχυσε η κυρίαρχη ελληνορθόδοξη παράδοση. Όπως παρατηρεί ο Άλκης Αγγέλου, που αφιέρωσε ειδική μελέτη σε αυτό το ζήτημα, το ότι το συγκεκριμένο θέμα πρόκειται για μύθο αποδεικνύεται από το ότι η ύπαρξη του “Κρυφού Σχολειού” δεν μαρτυρείται σε καμία πηγή και στο ότι δεν έχει βρεθεί ούτε μια σουλτανική ή άλλη διαταγή που να απαγορεύει την ίδρυση σχολείων αλλά και την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας. Την ίδια διαπίστωση κάνουν ο σημαντικός ερευνητής των ελληνικών αρχείων, Γιάννης Βλαχογιάννης και ο Μανουήλ Γεδεών, βαθύς γνώστης των θεμάτων που σχετίζονται με την εκκλησία και την παιδεία κατά την περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας.

Βέβαια, υπάρχουν και οι αντίθετες απόψεις, όπως αυτή του ιστορικού Απόστολου Διαμαντή ο οποίος γράφει ότι << θα ήταν μάλλον απίθανο να υποθέσει κανείς, όσο δεινός ιστοριοδίφης και αν ήταν, πως θα έβρισκε σε κάποια κρύπτη του Μοριά μια πέτρα με χαραγμένη την επιγραφή ‘’Κρυφό Σχολειό’’>>.

Η προσωπική μου άποψη είναι πως ‘’Κρυφό σχολειό’’ όπως το φαντάζονται κάποιοι δηλαδή ως ιστορική πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ. Άλλωστε ,γνωρίζουμε διάφορα ελληνικά σχολεία της εποχής όπως η παλαιά Βυζαντινή σχολή στη μονή των Φιλανθρωπινών και η Επιφάνιος σχολή στα Γιάννενα, η Πατμιάδα στην Πάτμο και η Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνσταντινούπολη κ.ά. Βέβαια δεν μπορούμε να αποκλείσουμε την ύπαρξη κάποιου τέτοιου σχολείου, αλλά αυτή η περίπτωση θα αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα και μεμονωμένο γεγονός. Πάντως ανεξάρτητα από το αν κάποιος δέχεται την ύπαρξη ή μη του ‘’Κρυφού Σχολειού’’ είναι άξιος αναφοράς ο σημαντικός ρόλος των ιερέων και μοναχών στο ζήτημα της παιδείας του γένους, που διακρίνεται σε μεγάλο αριθμό ιστορικών τεκμηρίων.

Υ.Γ Στις 25 Μαρτίου γιορτάζουμε την αγάπη για την ελευθερία και όχι το μίσος για γειτονικούς λαούς. Η ιστορία υπάρχει για να ενώνει και όχι για να χωρίζει και αν την διαβάσετε με το σωστό τρόπο και χωρίς προκαταλήψεις θα καταλάβετε την πραγματική της μαγεία.

Βιβλιογραφία :

  •  Αγγέλου Α., Το κρυφό σχολειό. Χρονικό ενός μύθου, εκδ. Εστία, Αθήνα 1977
  • Χρονόπουλος Ν., Η αλήθεια για το Κρυφό Σχολειό, εκδ. Πλάτανος, Αθήνα 2002
  • Χατζόπουλος Κ., Ελληνικά σχολεία στην περίοδο της Οθωμανικής κυριαρχίας(1453-1821) Θεσσαλονίκη 1991