Δώρα Καρούτα

Η περίοδος που περιγράφεται από τον Μ. Αναγνωστάκη ως “η πιο σκληρή, η πιο τραγική, η πιο άγρια” επηρέασε καθοριστικά την πολιτική, οικονομική, κοινωνική εξέλιξη της χώρας, έχοντας αποτελέσει πεδίο σημαντικής βιβλιογραφικής παραγωγής. Ο Εμφύλιος πόλεμος δημιούργησε πρωτοφανή σχίσματα ανάμεσα σε νικητές και νικημένους, τα οποία διατηρήθηκαν και μετά τον τερματισμό του, έως την πτώση της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών. Ο αδελφοκτόνος αυτός πόλεμος δε δύναται να προσεγγίζεται με μονοδιάστατες ερμηνείες. Ήταν μια ρήξη βαθύτατη, μια σύγκρουση πολιτική και ιδεολογική, που οι βάσεις της τέθηκαν ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, αν και υπάρχουν απόψεις που βρίσκουν σπαράγματα του Εμφυλίου στην περίοδο του Εθνικού Διχασμού.

Τι σημαίνει, όμως, Εμφύλιος πόλεμος;

Σε επίπεδο πολιτικής, οι εμπλεκόμενοι δε χρησιμοποιούσαν τον όρο “εμφύλιος”, ούτε κατά τη διάρκεια αλλά ούτε και μετά τη λήξη του. Οι κυβερνήσεις απέφευγαν αυτή την αναφορά καθώς κάτι τέτοιο θα σήμαινε τη νομιμοποίηση της σύγκρουσης, συνεπώς και των αντιπάλων. Αντ’ αυτού τους αποκαλούσαν “προδότες”, “συμμορίτες”, “τρομοκράτες” και τον πόλεμο εναντίον τους “συμμοριτοπόλεμο” και “ένοπλη ανταρσία του ΚΚΕ”. Το Κομμουνιστικό Κόμμα με τη σειρά του χαρακτήριζε τον  πόλεμο ως “δεύτερη αντίσταση”, “λαϊκή επανάσταση των ετών 1943-1949” κ.ά. Συνεπάγεται, επομένως, πως ο Εμφύλιος πόλεμος ήταν μια ένοπλη σύγκρουση αντιμαχόμενων παρατάξεων εντός του ελληνικού κράτους.

Τα είδη των εμφύλιων πολέμων ποικίλουν ανά τον πλανήτη. Υπάρχουν συμβατικοί πόλεμοι, αντιπαράθεση δηλαδή μεταξύ δύο οργανωμένων στρατών, όπως ο Αμερικανικός Εμφύλιος (1861-1865) ή ο Ισπανικός Εμφύλιος (1936-1939). Αρκετές είναι οι περιπτώσεις αντιπαράθεσης οργανωμένου στρατού με δυνάμεις ανταρτών (π.χ. Κούβα 1953-1959). Αυτή η μορφή πολέμου υποδηλώνει πως μία από τις εμπλεκόμενες δυνάμεις είναι ισχυρότερη. Το τρίτο είδος αφορά συγκρούσεις μεταξύ αντάρτικων ομάδων (π.χ. Λίβανος 1975-1990). Σε αυτές απουσιάζει ο ισχυρός στρατός.

Όσον αφορά τα χαρακτηριστικά τους οι εμφύλιοι άλλοτε είναι “εθνοτικοί”, αποσκοπούν δηλαδή στη σύσταση νέου κράτους (π.χ. Βοσνία 1992-1995), άλλοτε “ιδεολογικοί” με στόχο την κατάληψη της εξουσίας (π.χ. ελληνικός εμφύλιος). Ως εμφύλιοι επίσης θεωρούνται πόλεμοι που ξεσπούν σε καθεστώς ξένης κατοχής με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα αυτό του πολέμου του Ιράκ έπειτα από την αμερικανική επέμβαση του 2008, αν και αυτή η σύγκρουση ήταν ανάμεσα σε αντιμαχόμενες θρησκευτικές παρατάξεις, που είχαν όμως πολιτικές κατευθύνσεις.

Συνοψίζοντας, ο εμφύλιος πόλεμος σαν έννοια διαθέτει ποικίλες αναλύσεις, “αφετηρίες”, σκοπιμότητες κι αποτελέσματα. Σχεδόν σε όλες τις περιπτώσεις πέρα από το στοιχείο της εμφύλιας διαμάχης ενυπάρχει και η εμπλοκή του ξένου παράγοντα, που με διάφορες πρακτικές επηρεάζει ή έστω προσπαθεί, το αποτέλεσμα της έκβασης της οποιασδήποτε σύγκρουσης.

Πιο συγκεκριμένα, για τον ελληνικό εμφύλιο η μελέτη θα πρέπει να ξεκινήσει από τη δεκαετία του 1940, οπότε και πάρθηκαν οι πιο καθοριστικές πολιτικές και ιστορικές αποφάσεις. Για αυτό το λόγο και η επιστημονική βιβλιογραφία στράφηκε από πολύ νωρίς σε αυτή. Την πρώτη εικοσιπενταετία μετά τη λήξη του Εμφυλίου η κυρίαρχη ιδεολογία των “νικητών” καθιέρωσε το σχήμα των “τριών γύρων” προσπαθώντας να ερμηνεύσει την περίοδο της Κατοχής με απώτερο σκοπό τη νομιμοποίηση αντικομμουνιστικών πρακτικών. Το σχήμα αυτό βασίζεται στο ότι το ΚΚΕ κατά την Κατοχή, τα Δεκεμβριανά αλλά και καθ’ όλη τη διάρκεια του Εμφυλίου επεδίωκε την κατάληψη της εξουσίας. Αυτό το αφήγημα υπονόμευε τον ρόλο του ΕΑΜ στον απελευθερωτικό αγώνα, κάτι το οποίο και αμφισβητήθηκε επίσημα μέσω της αντίληψης ότι το ΕΑΜ αποτελούσε όργανο της σοβιετικής, σλαβικής πολιτικής στα Βαλκάνια, με κύριο εκφραστή τον Ε. Αβέρωφ- Τοσίτσα, στο έργο του “Φωτιά και Τσεκούρι”.

Μετά τη μεταπολίτευση, εξαιτίας των πολιτικών αλλαγών και τον γενικότερο εκδημοκρατισμό της χώρας, σταδιακά διαμορφώθηκε μια συναινετική αντίληψη και στο χώρο της ιστοριογραφίας, αρχικά με την αναγνώριση του Εμφυλίου στα πλαίσια της Εθνικής Συμφιλίωσης τη δεκαετία του 1980 επί κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ. Από τη νέα αυτή προσέγγιση όμως αποσιωπήθηκαν γεγονότα και καταστάσεις σημαντικά, όπως ο πολιτικός αποκλεισμός, η συνεργασία με τους κατακτητές, η στάση των μειονοτήτων, η εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων, στοιχεία δηλαδή που υπονόμευαν την εθνική πολιτική της ένωσης. Όλα αυτά θα προστεθούν τόσο στην έρευνα, όσο και στη βιβλιογραφία μετά το 1999, οπότε και σημειώθηκε έκρηξη επιστημονικού ενδιαφέροντος για τα προαναφερθέντα, εμπλουτισμός της ελληνικής ιστοριογραφίας με εργαλεία της ανθρωπολογίας, ανάπτυξη  της κοινωνικής ιστορίας και πρόσβαση σε αρχειακές πηγές. Αδιαμφισβήτητα, λοιπόν, ο Εμφύλιος θεωρείται ότι αποτελεί την εμπειρία εκείνη που μετασχημάτισε την ιδεολογική και πολιτική κατεύθυνση της χώρας.

Η περιοδολόγηση είναι ακόμα μια πτυχή του ελληνικού εμφυλίου που ποικίλει στις αναγνώσεις της, καθώς ορισμένοι θεωρούν ως αρχή την περίοδο της Κατοχής, εξαιτίας των συγκρούσεων ανάμεσα στις αντιστασιακές οργανώσεις, ενώ άλλοι το έτος 1946, με την επίσημη έναρξη των εχθροπραξιών. Αυτό που ενώνει τις απόψεις αυτές είναι πως εμπεριέχουν το στοιχείο της έμφυλης βίας, έτσι λοιπόν συνδέονται οι εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής με τον Εμφύλιο. Αποτελούν, ωστόσο, ξεχωριστά είδη πολέμου, σε μια ξεχωριστή ιστορική περίοδο και με διαφορετικούς πρωταγωνιστές.

Κατά την προσωπική μου άποψη, εκτός από τις διακρίσεις σε βάρος της Αριστεράς ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 -ίσως και πιο πριν σε ηπιότερο βαθμό- οι οποίες την έθεσαν στο περιθώριο, και χωρίς να υποβαθμίζω τη σημασία ούτε των διάφορων αψιμαχιών μεταξύ ΕΔΕΣ και ΕΑΜ την κατοχική περίοδο, ούτε των “Δεκεμβριανών”, που σαφώς συνέβαλλαν στην πορεία προς την εμφύλια σύρραξη, η Συμφωνία της Βάρκιζας, ή ορθότερα η καταπάτηση των όρων της, σε συνδυασμό με το φαινόμενο της “Λευκής Τρομοκρατίας” και τα επακόλουθά της, δίχασαν οριστικά την Ελλάδα.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία

1)Η. Νικολακόπουλος- Ι. Παπαθανασίου, Ο Εμφύλιος Πόλεμος 1946-1949

2) Σ. Ν. Καλύβας- Ν. Μαραντζίδης, Εμφύλια Πάθη

3) Γ. Μαργαρίτης, Ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου (1946-1949)

4) Φ. Ηλιού, Η πορεία προς τον Εμφύλιο, από την ένοπλη εμπλοκή στην ένοπλη σύγκρουση

About Δώρα Καρούτα

Φοιτήτρια Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Προσωπικά ενδιαφέροντα-ενασχολήσεις αρχειακή έρευνα, προφορικές μαρτυρίες και καταγραφές, αρθρογράφος στην τοπική εφημερίδα "Πεντάλοφος" του Πολιτιστικού Συλλόγου Πενταλόφου Κοζάνης, μέλος διοργανωτικής ομάδας του προαναφερθέντος Συλλόγου όσον αφορά πολιτιστικά δρώμενα Βραβεία:

  • Εκπροσώπηση Δ. Μακεδονίας στο διαγωνισμό σύνταξης σύντομου άρθρου 2016, του Υπ.Παιδείας
  • Βραβείο Συμμετοχής στο λογοτεχνικό διαγωνισμό ποίησης της Ένωσης Λογοτεχνών Β.Ελλάδος, 2019