Η Αθηναϊκή Δημοκρατία της ελληνικής αρχαιότητος, το σύμβολο της λαϊκής κυριαρχίας, θεωρείται το πρώτο πολίτευμα με κέντρο τις ανθρώπινες αξίες. Ασκούνταν άμεσα, από τους ίδιους τους πολίτες και δεν εκφραζόταν μέσω κάποιου άλλου εκτελεστικού οργάνου. Φυσικά, ο ορισμός για την έννοια της Δημοκρατίας, αποδίδεται σαφέστατα στο έργο του Θουκυδίδη Ἱστορίαι (2.37.1), ο οποίος αναφέρει  ότι “καὶ ὄνομα μὲν διὰ τὸ μὴ ἐς ὀλίγους ἀλλ’ ἐς πλείονας οἰκεῖν δημοκρατία κέκληται” που σημαίνει ότι “Το πολίτευμά μας λέγεται Δημοκρατία, επειδή την εξουσία δεν την ασκούν λίγοι πολίτες, αλλά όλος ο λαός”.

1. Η Αρχαία Αγορά της Αθήνας, εκεί όπου γεννήθηκε η Δημοκρατία.

Οι πρώτες ενέργειες για ευνομία στο πολιτικό σύστημα της πόλης-κράτους, εμφανίζονται ήδη από τις αρχές του 6ου αι. π.Χ, όπου ο Σόλων προσεταιρίζεται την έννοια της  χρηστής διοίκησης, καθιερώνει τον νόμο της σεισάχθειας και δίνει δικαιώματα στην κατώτερη κοινωνική τάξη, τους Θήτες. Η ουσιαστική όμως εφαρμογή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, πραγματοποιείται κάποιες δεκαετίες αργότερα, με το 508 π.Χ. να θεωρείται το σημείο γεννήσεώς της.  Τότε, με την πτώση της τυραννίας, ο Κλεισθένης θα θέσει τους κύριους νόμους και τα εκ του λαού όργανα εξουσίας, διαμορφώνοντας τις βάσεις του νέου πολιτεύματος. Ο ίδιος μιλά για όρους, όπως η ισονομία (ισότητα των πολιτών απέναντι στους νόμους), η ισοτιμία (ισότητα απέναντι στην εξουσία) και η ισηγορία (ισότητα των πολιτών στην έκφραση του λόγου), ορίζοντας τις θεμελιώδεις αρχές αυτού του πολιτεύματος. Βέβαια, τα δικαιώματα αυτά τα κατείχαν οι άρρενες γηγενείς πολίτες της Αθήνας, αποκλείοντας τις αθηναίες γυναίκες από το πολιτικό προσκήνιο, τους μετοίκους και δούλους που έλαβαν ωστόσο κάποια επιπλέον δικαιώματα.

Δεν θα μπορούσαμε βεβαίως, να αναφερθούμε στη Δημοκρατία, χωρίς να αναδείξουμε τους σημαντικότερους εκτελεστές της, ενώ ένα πολύ σημαντικό μνημείο, σύμβολο της Δημοκρατίας, αποτέλεσε το μνημείο των Επώνυμων Ηρώων. Στήθηκε στην Αθηναϊκή Αγορά και λειτουργούσε όπως ένας πίνακας ανακοινώσεων, καθώς κάτω από τους χάλκινους ανδριάντες των Ηρώων των δέκα Φυλών, στις οποίες ο Κλεισθένης είχε χωρίσει τον λαό, ήταν καταγεγραμμένες πληροφορίες για τους στρατεύσιμους, προτάσεις για νέους νόμους, υποθέσεις προς εκδίκαση κ.α.

2. Αναπαράσταση μνημείου Επώνυμων Ηρώων, περ.425 π.Χ.

3. Η μορφή του σήμερα.

Στο χώρο, λοιπόν, της Πνύκας συγκεντρωνόταν το πιο σημαντικό σώμα της Δημοκρατίας, ο εκκλησιάζων δήμος, η συνέλευση των πολιτών. Η εκκλησία του Δήμου απαρτιζόταν από άνδρες, αθηναίους πολίτες, ηλικίας από είκοσι ετών και άνω, στη συνέλευση της οποίας ο καθένας είχε το δικαίωμα του λόγου, να υποβάλει ελεύθερα τις προτάσεις του και να προτείνει κάποιο ψήφισμα. Ασχολούταν με ζητήματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, διπλωματίας, θρησκευτικών και οικονομικών ζητημάτων, αλλά και οργάνωσης της πόλης. Οι νέοι νόμοι για να γίνουν δεκτοί ή να απορριφθούν, περνούσαν από την διαδικασία του ψηφίσματος και υλοποιούταν μέσω της ψηφοφορίας. Για καίρια ψηφίσματα, όπως ο οστρακισμός και η απόδοση πολιτικών δικαιωμάτων, ο απαιτούμενος αριθμός ήταν 6.000 άνδρες, ώστε να διεξαχθεί η ψηφοφορία δια της ανάτασης χειρός. Επιπροσθέτως, μετά την πτώση των τριάκοντα τυράννων (403 π.Χ.), υποβλήθηκε μισθός για εκείνους που συμμετείχαν στην Εκκλησία του Δήμου. Εν κατακλείδι, ο ίδιος ο αθηναϊκός λαός έπρεπε να αποτελείται από συνειδητοποιημένους άνδρες που θα συμμετείχαν ενεργά στα κοινά.

4. Ο χώρος της Πνύκας με θέα την Ακρόπολη.

5. Ο Περικλής αγορεύων στην Πνύκα, τοιχογραφία Maximmileaneum Palace Μονάχου, Philipp von Foltz (1860).

6. Όστρακο με το όνομα του Περικλή.

Από την εκκλησία του Δήμου, 6.000 μέλη άνω των 30 ετών κληρώνονταν κάθε χρόνο για να απαρτίσουν το λαϊκό δικαστήριο της Ηλιαίας και ονομάζονταν Ηλιαστές. Το δικαστήριο λειτουργούσε στον χώρο της αγοράς και ήταν αρμόδιο για όλες τις δικαστικές υποθέσεις, πλην των φόνων εκ προμελέτης ή εμπρησμό, όπου ανήκαν στο παραδοσιακό δικαστήριο του Αρείου Πάγου. Σημείο αναφοράς αποτελεί το 457 π.Χ., όπου ο Περικλής ορίζει την μισθοδοσία των μελών του δικαστηρίου, όπως και στη βουλή των 500, με στόχο να προσελκύσει τους ασθενέστερους οικονομικά αθηναίους πολίτες να λάβουν μέρος στις σημαντικές αυτές αποφάσεις. Επιπλέον, εφαρμοζόταν η κλήρωση των δικαστών για την στελέχωση των τμημάτων του δικαστηρίου πριν την δίκη, επιδιώκοντας την διαφάνεια, ενέργεια που πραγματοποιούταν μέσω των κληρωτηρίων. Οι υποθέσεις διεξάγονταν σε καθημερινή σχεδόν βάση, ενώ οι ψήφοι καταγράφονταν σε χάλκινους δίσκους, που αν ήταν διάτρητοι στο κέντρο, η ψήφος ήταν καταδικαστική, ενώ αν ήταν συμπαγείς, αθωωτική.

7. Κληρωτήριο 4ος αι. π.Χ., χάλκινα πινάκια με στοιχεία κληρωτών και χάλκινοι δίσκοι ψήφων.

Μετά τους δύο προαναφερθέντες πυλώνες της Δημοκρατίας, σειρά έχει η Βουλή των Πεντακοσίων. Από κάθε φυλή επιλέγονταν 50 βουλευτές που υπηρετούσαν στη θέση αυτή ετησίως. Δεν μπορούσαν ωστόσο να επιλεγούν πάνω από δύο φορές στη ζωή τους ή δύο χρονιές συνεχόμενα. Έπειτα, κληρώνονταν από τους 500 οι 50 βουλευτές μίας φυλής ως πρυτάνεις, αποτελώντας την πρυτανεύουσα φυλή με ισχύ στην εξουσία για 35 ημέρες. Έτσι, δεν αναλάμβαναν οι ίδιοι συνεχώς το αξίωμα και επικρατούσε ισότητα μεταξύ των Φυλών. Ο Επιστάτης, αξίωμα που αναλάμβανε για μία μόνο μέρα το ίδιο άτομο, ασκούσε την ανώτερη εκτελεστική εξουσία και διέμενε για την ημέρα εκείνη μαζί με άλλους 17 πρυτάνεις στο Πρυτανείο, πιθανόν το κτίριο της Θόλου στην αγορά.

Οι πρυτάνεις όριζαν το ημερήσιο πρόγραμμα των συνεδριών της Εκκλησίας του Δήμου, ενώ η βουλή αναλάμβανε να εφαρμόζει τις αποφάσεις της Εκκλησίας και κυρίως να σχεδιάζει τα προβουλεύματα που θα ψήφιζε η Εκκλησία. Ήταν υπεύθυνη για τα οικονομικά του κράτους, τους θησαυρούς των ιερών, το στρατιωτικό εξοπλισμό και ήταν σε επαφή με τους άρχοντες και τους στρατηγούς.

8. Αναπαράσταση της Θόλου, κλασική περίοδος.

Ως τελευταίο σημαίνον όργανο της Δημοκρατίας, ορίζονταν οι αξιωματούχοι. Είχαν ετήσια θητεία και οι περισσότεροι λάμβαναν το αξίωμα με κλήρωση, χωρίς να έχουν την δυνατότητα να επανεκλεγούν, μία πραγματικά δημοκρατική λειτουργία. Εξαιρούνταν από την κλήρωση και τον ετήσιο περιορισμό οι στρατηγοί, καθώς εκλέγονταν από την Εκκλησία, το αξίωμα τους είχε ειδικές τεχνικές γνώσεις, ενώ σημαντικό ρόλο έπαιζε και ο επηρεασμός που μπορούσαν να ασκήσουν στο λαό. Τα πιο γνωστά παραδείγματα στρατηγών ήταν ο Κίμωνας και ο Περικλής. Βέβαια, τον κύριο λόγο τον είχε η Εκκλησία του Δήμου που μπορούσε να καθαιρέσει ή να εξορίσει έναν άρχοντα. Όλοι οι αξιωματούχοι περνούσαν πρώτα από μία εξέταση, την “δοκιμασία”, για να αποφανθεί αν ήταν κατάλληλοι για την ανάληψη της αρχής, ενώ μετά την ολοκλήρωση της θητείας τους έδιναν λογαριασμό για τις πράξεις τους, τις “εὐθῦναι”, σημαντικό στοιχείο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.

9. Προτομή Περικλή (494-429 π.Χ.), γιος του Ξάνθιππου, ο Αθηναίος.

Ολοκληρώνοντας, υπήρχαν και άλλα αξιώματα τα οποία δεν αναφέρονται, που συνέβαλλαν και αυτά στην καλύτερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, όπως οι Δήμοι της Αθήνας και οι Εννέα Άρχοντες. Το σημαντικότερο, όμως, κατόρθωμα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, ήταν η ελευθερία που έδωσε στην έκφραση νέων ιδεών και σκέψεων. Στους δύο αυτούς αιώνες που κυριάρχησε η Δημοκρατία (κατά τον 5ο και 4ο αι. π.Χ.), άφησε μία τεράστια κληρονομιά σε ολόκληρο την κόσμο, με την άνθηση της φιλοσοφίας, της παιδείας, της τέχνης, του θεάτρου και της ρητορικής. Προσωπικότητες όπως ο Αριστοτέλης, ο Φειδίας, ο Ευριπίδης και ο Λυσίας έδρασαν την περίοδο αυτή και άφησαν το στίγμα τους. Βέβαια η Αθηναϊκή Δημοκρατία δεν επηρέασε μόνο τους ανθρώπους του τότε. Έδωσε τα φώτα της κατά την Αναγέννηση στη Δύση και  καθόρισε τα σημερινά πολιτεύματα, που φέρουν ωστόσο αρκετές διαφορές με το πολίτευμα εκείνο, χρησιμοποιώντας μόνο επιμέρους  πτυχές του.

10. Δυτικό τμήμα Ζωφόρου Παρθενώνα, ιππείς καλπάζουν στη Πομπή των Παναθηναίων, 442 – 438 π.Χ.

Προτεινόμενη Βιβλιογραφία και Ηλεκτρονικές Πηγές 

Δ. Κυρτάρας, Η δικαιοσύνη στην αθηναϊκή δημοκρατία, στο Σταύρος Ζουμπουλάκης (επιμ.), Δικαιοσύνη και δίκαιο, Άρτος Ζωής, Αθήνα 2015, σ. 94-106.

Μ. Β. Σακελλαρίου, Η Αθηναϊκή Δημοκρατία, Ηράκλειο 2000.
  1. M. I. Finley, Αρχαία και Σύγχρονη Δημοκρατία, Αθήνα 1989.
https://www.athenian-democracy.gr

https://ancientathens3d.com/el/klasiki-agora

https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=73&page=58

Πηγές Εικόνων
  1. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1_%CE%91%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE%AC_%CF%84%CE%B7%CF%82_%CE%91%CE%B8%CE%AE%CE%BD%CE%B1%CF%82,
  2. https://www.athenian-democracy.gr/en/homepage-2/no-photo-5-3
  3. https://www.mixanitouxronou.gr/anaparastasi-me-to-perifimo-quot-mnimeio-ton-eponymon-iroon-quot-stin-archaia-agora-simatodotise-ti-symmetochi-ton-fylon-tis-athinas-sta-koina-kai-ethese-tis-vaseis-gia-ti-dimokratia, Wikimedia Commons.
  4. https://explore-athens.weebly.com/lambda972phiomicronsigmaf-tauomeganu-nuupsilonmuphi974nu---pinu973kappaalpha---lambda972phiomicronsigmaf-phiiotalambdaomicronpi940pipiomicronupsilon.html
  5. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%BD%CF%8D%CE%BA%CE%B1, Φίλιπ Φολτζ.
  6. https://www.ancient.eu/Athenian_Democracy, Mark Cartwright.
  7. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%BF%CE%BB%CE%BF%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CF%8C_%CE%9C%CE%BF%CF%85%CF%83%CE%B5%CE%AF%CE%BF_%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%AF%CE%B1%CF%82_%CE%91%CE%B3%CE%BF%CF%81%CE%AC%CF%82, Sharon Mollerus .
  8. http://agora.ascsa.net/id/agora/monument/tholos
  9. https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%BB%CE%AE%CF%82, Jastrow.
  10. https://theacropolismuseum.gr/parthenonas-dytiki-zoforos-lithos-x

About Κωνσταντίνα Βλασακίδου Σαλαχώρα

Το όνομα μου είναι Βλασακίδου Σαλαχώρα Κωνσταντίνα και ολοκληρώνω τις προπτυχιακές σπουδές μου πάνω στην Ιστορία και την Αρχαιολογία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μια σχολή που συνδέεται άρρηκτα με το πνεύμα του πολιτισμού και την ανθρώπινη αξία. Ο πολιτισμός, αποτελώντας πολυσήμαντη έννοια δεμένη σφιχτά με την ιστορία του ανθρώπου, με προκαλεί να τον εξερευνήσω μέσα από τις αρχαιολογικές ανασκαφές που συμμετέχω, τα μουσεία που λατρεύω, τους αρχαίους και σύγχρονους πολιτισμούς που ανυπομονώ να αντικρίσω, την ποίηση που με συναρπάζει και την ιστορία που μου μαθαίνει.