Όντας στο παρελθόν μικρή και γεμάτη απορίες, ρωτούσα τον παππού μου γιατί στις βόλτες μας πάντα καταλήγαμε στο Επταπύργιο της Θεσσαλονίκης. Εκείνος, θέλοντας να απαντήσει στην ερώτηση ενός άλλωστε παιδιού, ανέφερε ότι το Επταπύργιο ήταν το σπίτι του πατέρα του και ήθελε να το θυμάται.  Όταν, όμως, τον ξανά ρώτησα μεγαλύτερη πια, νιώθοντας ένα κομμάτι μου προγονικό να με καλεί, εκείνος  μου απάντησε διαφορετικά αυτή την φορά, βουρκωμένος από τις έντονες αναμνήσεις. Ήταν το μέρος που ο πατέρας του φυλακίστηκε για τα πιστεύω του, όχι από ξένους, αλλά από τα «αδέλφια» του, επισημαίνοντας στο σημείο αυτό τον πόνο του εμφυλίου πολέμου. Ήταν ένα μέρος ποτισμένο από την σκληρότητα, γεμάτο σκοτεινές αναμνήσεις ενός βάναυσου παρελθόντος.

Ας πιάσουμε όμως το νήμα από την αρχή. Το Επταπύργιο ή Yedi Kule, ξεκίνησε ως Βυζαντινό φρούριο, ελέγχοντας και προστατεύοντας μία υψίστης σημασίας πόλη. Έπειτα, κατά την Οθωμανική περίοδο (από το 1431) αποτέλεσε την βάση του Οθωμανού διοικητή, ενώ από την δεκαετία του 1890 έως το 1989, λειτούργησε ως φυλακή για πολιτικούς κρατουμένους και όχι μόνο. Οι γυναικείες και στρατιωτικές φυλακές δεν έλειπαν από τον χώρο. Σήμερα εκεί στεγάζεται η 9η Εφορία  Βυζαντινών Αρχαιοτήτων. Ήταν στην πραγματικότητα ένα μέρος, όπου οι άνθρωποι ευχόντουσαν να μην βρεθούν ούτε στα χειρότερα όνειρα τους.

Όταν πέρασαν τα χρόνια, ήρθε η λήθη και οι άνθρωποι μόνο θυμούνταν ότι δεν ήθελαν να θυμηθούν.  Η άγνοια του σκοτεινού μας παρελθόντος αποτυπωμένη στα ψηλά τείχη του Επταπυργίου. Ακόμη και άνθρωποι υπεύθυνοι για την διατήρηση του πολιτιστικού μας παρελθόντος το προσπέρασαν, αγωνιζόμενοι μονάχα για ένα βυζαντινό μνημείο, υπό την προστασία της UNESCO. Οι θάλαμοι μίας άλλοτε φυλακής, κλειστοί. Οι πινακίδες και οι περιγραφές ανύπαρκτες ή κρυμμένες. Μόνο σε ένα φυλάκιο του φρουρίου, μπορούμε να αντλήσουμε κάποιες πληροφορίες και να ελπίσουμε για κάτι καλύτερο, ενώ προσπάθειες για την προστασία των προφορικών μαρτυριών και την ανάδειξη του μνημείου ως φυλακή με διάφορες εκδηλώσεις, έχουν αρχίσει δειλά να φαίνονται στον ορίζοντα.

Κάποιοι, ωστόσο, δεν ξεχνούν. Άνθρωποι που πέρασαν μέσα από μία από τις πιο σκληρές φυλακές της τότε Ευρώπης λόγω των αντιλήψεων τους και κατάφεραν να ξεφύγουν από τις εν ψυχρώ εκτελέσεις, ακόμη θυμούνται. Με προφορικές μαρτυρίες διηγούνται την δική τους ιστορία. Αναφέρουν ότι τα τείχη ήταν τόσο ψηλά και ογκώδη, που δεν άκουγαν τίποτα από τον έξω κόσμο. Η μόνη παρηγοριά τους ο ουρανός, οι χειροτεχνίες, το τρένο όπου κάπου ακουγόταν αλλά και πάλι έφευγε και η ώρα του επισκεπτηρίου. Με αυτό το λίγο ένιωθαν πως ακόμη ζουν και αναπνέουν. Το δύσκολο, όμως κομμάτι ήταν η απομόνωση μέσα στους ασφυκτικά κλειστούς και γεμάτους υγρασία, από την παλαιότητα, τοίχους, χωρίς φως για να ελπίζουν. Μέσα σε όλες αυτές τις κακουχίες, γεννήθηκε η ανάγκη της φιλίας, μία σχέση απαραίτητη για να παλέψουν τις αντιξοότητες με συντροφικότητα.

Η μεταλλική πόρτα της απομόνωσης
(Stefanou & Antoniadou 2021, p. 283)
Φωτογραφία από την Ε. Στεφάνου και την Ι. Αντωνιάδου

Οι «Θυμούμενοι» αυτοί άνθρωποι, περιγράφουν τις αναμνήσεις τους γεμάτοι πόνο και θλίψη. Όχι μόνο για τα όσα πέρασαν εκεί, αλλά και για την απουσία της διάδοσης των όσων πέρασαν στην κοινωνία. Ένα αίσθημα αδικίας πρωτοστατεί, σε μία κοινωνία που ενδιαφέρεται περισσότερο για την σύνδεση της με το αρχαίο παρελθόν. Μίας αρχαίας Ελληνικής ταυτότητας που πρέπει να μείνει αψεγάδιαστη στο σήμερα, παραβλέποντας τα σύγχρονα γεγονότα και την προφορική τους ιστορία.

Το εσωτερικό του φυλακίου.
(Στεφάνου &Αντωνιάδου 2021, p. 8)
Φωτογραφία από την Ε. Στεφάνου και την Ι. Αντωνιάδου

Ένας από τους «Θυμούμενους» ανθρώπους, είναι και ο Νέστορας Χαζτούδης, πολιτικός κρατούμενος την περίοδο της Δικτατορίας,  που περιγράφει και αυτός τις κακές συνθήκες διαβίωσης στις φυλακές, με την δική του μαρτυρία:

«Ήτανε κολαστήριο διότι η απομόνωση ήταν πολύ έντονη. Σας λέω δεν ακουγότανε ήχοι [βάζει τα χέρια εκατέρωθεν του κεφαλιού] από τον έξω κόσμο. Ήχους δεν ακούγαμε. Εκτός από τα αεροπλάνα, τα ντουβάρια του Επταπυργίου είναι χοντρά [προσπαθεί να δείξει το πάχος των τοίχων με τα δύο χέρια], δεν έφταναν οι ήχοι του έξω κόσμου μέσα εκεί. Υπήρχε αυτό το θέμα του πηγαδιού [τα χέρια παράλληλα, τα κουνάει από πάνω προς τα κάτω]. Υπήρχε η υγρασία μέσα στον χώρο αυτόν. Θυμάμαι τις πολύ κρύες μέρες που αισθανόμασταν το κρύο και λόγω της υγρασίας. Ήταν δύσκολη η επικοινωνία των κρατουμένων με τους δικούς τους. Ποιος/πώς θα ’ρθει στη Θεσσαλονίκη ας πούμε; Ενώ εδώ στην Αθήνα ήταν πολύ πιο εύκολα και λοιπά. Γενικά ήταν πιο σκληρές οι συνθήκες διαβίωσης».

Γιατί; Γιατί είναι τόσο δύσκολο να κοιτάξουμε κατάματα την αλήθεια μας; Άλλωστε εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε οι δημιουργοί του σκοτεινού έργου που ονομάζουμε πόλεμο, για να καλύψουμε προσωπικές ανάγκες μίας εγωιστικής ανωτερότητας; Πολιτικά συμφέροντα που σκοτώνουν τελικά τους απλούς ανθρώπους.  Πόσα ακόμη μηνύματα επιμόρφωσης να μας περάσει η ιστορία και η κληρονομιά της, κάνοντας τον φαύλο κύκλο της; Είναι άλλωστε και αυτά κομμάτια της, που μας ακολουθούν μέσα στις γενεές μέχρι να τα αντικρίσουμε και να τα διαχειριστούμε, ώστε να επέλθει η συμφιλίωση με το τραύμα. Γιατί η πολιτιστική μας κληρονομιά δεν είναι μόνο το παρελθόν, αλλά και το μέλλον μας. Είναι μια δύσκολη πολιτιστική κληρονομιά, αλλά είναι δική μας.

Πηγές

  • Stefanou, E & Antoniadou, I 2021, ‘Eptapyrgio, a Modern Prison inside a World Heritage Monument Raw Memories in the Margins of Archaeology’, in E Solomon (Eds), Contested Antiquity Archaeological Heritage and Social Conflict in Modern Greece and Cyprus, Indiana University Press, Indiana, pp. 272-296.
  • Στεφάνου, Ε & Αντωνιάδου, Ι 2021, ‘Το Επταπύργιο στην προφορική ιστορία: αναδεικνύοντας τις αποσιωπημένες φωνές του μνημείου’, επιμέλεια από Ρ Βαν Μπούσχοτεν, Β Δαλκαβούκης, Ε Καλλιμοπούλου, Προφορική ιστορία και αντι-αρχεία Φωνές, εικόνες και τόποι, Ένωση Προφορικής Ιστορίας, 2020 Εργαστήριο Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Βόλος, σελ. 256-277.

About Κωνσταντίνα Βλασακίδου Σαλαχώρα

Το όνομα μου είναι Βλασακίδου Σαλαχώρα Κωνσταντίνα και ολοκληρώνω τις προπτυχιακές σπουδές μου πάνω στην Ιστορία και την Αρχαιολογία του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μια σχολή που συνδέεται άρρηκτα με το πνεύμα του πολιτισμού και την ανθρώπινη αξία. Ο πολιτισμός, αποτελώντας πολυσήμαντη έννοια δεμένη σφιχτά με την ιστορία του ανθρώπου, με προκαλεί να τον εξερευνήσω μέσα από τις αρχαιολογικές ανασκαφές που συμμετέχω, τα μουσεία που λατρεύω, τους αρχαίους και σύγχρονους πολιτισμούς που ανυπομονώ να αντικρίσω, την ποίηση που με συναρπάζει και την ιστορία που μου μαθαίνει.